خوێندنەوەیەك بۆكتێبی كارێكی ژەهراوی ” ئەمەریكا و عێراق – گازبارانكردنی هەڵەبجە “
خوێندنەوەیەك بۆكتێبی كارێكی ژەهراوی ” ئەمەریكا و عێراق – گازبارانكردنی هەڵەبجە “
خوێندنەوەی:
روبار وەلی
هەڵەبجەی شەهید ٢٧/٢/٢٠٠٨
خاوەنی ئەم كتێبە “یوست هێڵتەرمان” توێژەر ێكی وریاو ئاگاداری بەئەزموونی رۆژهەڵاتی ناوەراستە،ناوەرۆكی كتێبەكەی سەرەرای پێشەكی دانەر و بابەتە بەرایییەكان وپێشەكی چونە ناوباسەكە، ئەم كتێبەلەنۆ بەش و سەرئەنجامێك كەدەرئەنجامی باسەكەی تێدا خستوەتە رووپێكهاتوە، هەروەها ووتەیەكی كۆتایی و دواتریش پەراوێز و بیبلۆگرافی و چاوپێكەوتنەكان دەخاتە روو ، شایەنی باسە نوسەر جگەلەبیست و یەك كەس كە لە سەررەزامەندی خۆیان ناویان بڵاونەكراوەتەوە،سودی لەچاوپێكەوتنی (١٣٩) سەد و سی ونۆ كەس وەرگرتووە.
لەپێشەكی دانەر تایبەت بۆ وەرگێرانە كوردیەكەی، ئاماژە بەوە دەكات كە زۆر بەدڵساردیەوە ئەم كتێبەی نووسیوە، چونكە پێشتر لە ساڵی ( ١٩٩٣) كتێبی (تاوانی جینۆساید لە عێراقو پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد)ی نووسیوە و لەلایەن چاودێری ماڤی مرۆڤەوە بڵاوكراوەتەوە، ئەم كتێبە بە دیكۆمێنتی گرنگەوە باس لەتاوانی جینوساید كات،و هیچ گرنگیەكی پێ نەدراوە، لەكاتێكدا زۆر گرنگی درابوو جینۆسایدەكانی پێشتر بەتایبەت هۆڵۆكۆست، كەلەناو بردنی بەكۆمەڵی جولەكەكانی ئەورپا بووە هەروەها باس لەوە دەكات كە لەدوای جەنگی ساردەوە بۆ یەكەمجار بووە كەچوار ئەندام لەپێنج ئەندامە هەمیشەیەكەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان بەویلایەتە یەكگرتووەكان و یەكێتی سۆڤیەتیشەوە لەیەك لادا كۆببنەوە بۆ پشتگیری لەعێراق،لەشەڕی ئێران- عێراقدا، شایانی باسە نووسەر ئەوە دەخاتە روو كەلەپشت جەنگەكانەوە چەند بێدەنگی و پشتگیری لەوڵاتێك دەبێتە هۆی تاوان گەلێكی گەورەو كوشتاروجینۆسایدو ئەو تاوانانەی كەبوونە هۆی سەركەوتنەكانی پەلامارەكانی ئەنفال، ئەویش بەچەكی كیمیاوی ئاماژە پێدەكات هەروەها دیاریكردنی هەنگاوەكانی ڕشتنی گازەكان كەلەگازی فرمێسك رێژەوە دەست پێدەكات و دواتر بۆ خەردەلوپاشان بۆ دەمارە گاز هەروەها خستنەرووی چۆنیەتی بەكارهێنانی ئەم گازە و بێدەنگ بوونی ئیدارەی (ڕێگان) كە نووسەر تاونباریان دەكات بەهەڵەبجەو جینۆساید و شەری ئێران- عێراق هەروەها لێرەدا نووسەر باس لەو سەرچاوانە دەكات پشتی پێبەستوون لە( قوربانیانی چەكی كیمیاوی ، ئەو پزیشكانەی چارەسەریان دەكردن ، ئەفسەرانی سوپا ، كەسانی هەواڵگر، دبلۆماتەكان ) ٠
لە پێشەكی كتێبەكەیدا ” یوست هیلتەرمان” باس لەكەركوك و بارودۆخی كوردستان دەكات و پێشنیاری خۆی دەخاتە روو لەسەر مەسەلەی سەربەخۆبوونی كوردستان ، لەمەشدا پشت وردەكاری ئەو سەرچاوانە دەبەستێت، كەرێكخراوەكەی وەریگرتووە (رێكخراوی گروپی قەیرانە نێو دەوڵەتیەكان) ٠
لە بەرایی پەرتووكەكەیدا كۆمەڵێك باسوخواست هەن كە تایبەتن بە گەشتەكەی نووسەر بۆ ناوچە جیاجیاكان سەبارەت بە كۆكردنەوەی زانیاری لەسەر باسەكەو یەكێ لەناوچەكان هەڵەبجەیەو دەڵێت كاتی َ باسی چەكی كیمیایی هەڵەبجە كرا لەمانشێتو سەر دێری رۆژنامەكاندا وەك گوندێكی بچوك ناسێنر اوە تا دواتر لەحوەزەیرانی ساڵی (١٩٩٢) دا خۆی هاتووەتە كوردستان و دواتر سەردانی هەڵەبجەی كردووە و راستی رووداوەكەی لاڕوون بووەتەوە، ئەوەی جێگەی ئاماژەیە ئەوەیە: كە نووسەر باس لەهەڵەبجەودەوروبەری دەكات زۆر بەووردی و وەكو شارەزایەكی جوگرافیا هەڵەبجە و دێهاتەكانی دەناسێنێت و دواتر پاش هەشت ساڵ لێكۆڵینەوەی لە ساڵی( ٢٠٠٠ ) سەردانی (ئێران ، كوێت ، ئوردن ، ئیسرائیل ) دەكات بۆ بە دیكۆمێنت كردنی بابەتەكەی پاشان، دوای دوو ساڵ سەردانی ئێران دەكاتەوە و لە سێ هەفتەی مانەوەی لەتاراندا لەساڵی( ٢٠٠٢ ) دا چاوی بەو پزیشكانەش دەكەوێت كە چارەسەری بریندارانی چەكی كیمیاییان كردووە لەوسەروەختەدا، بە تایبەت دكتۆر (حەمید سوهرابپور) كەیەكەم پزیشكی گازی كیمیاوییە لەشەری( ئێران –عێراق) دا كە لێرەدا( سوهرابپور) باس لە شێوەی بەركەوتووەكانی چەكی كیمیاوی و نیشانەكانیان و چۆنیەتی مردنی قوربانیەكان بەوردی دەخاتە روو، كەتا ئەو سەردانە شارەزایی دكتۆر بیست و دوو ساڵ بووە،لەبواری گازە كیمیایەكانداهەروەها هیڵتەرمان بە وردی باس و وتەكانی ئەو نەخۆشانەی لەنەخۆشخانەكانی تاران بینیونی دەگێرێتەوە و ئاماژە بەوەش دەكات، روداوە كە بەشێوەیەكی سرووشتی كەمتر ترسناكترە وەك ئەوەی رویداوە، دواتر بەباسە كۆ كراوە دوانزە ساڵیەكەیەوە لەسنووری ئێرانەوە دەگەرێتەوە هەڵەبجە بەمەبەستی كۆكردنەوەی زانیاریەكانی لەسەر باسەكەی.
شایانی باسە نوسەر زۆر بە ناسكی و دڵیگرییەكی لەرادەبەدەرەوە باس لە هەلەَبجەو دەوروبەری و میوان دۆستی خەڵكی ناوچەكە دەكات، پاشان بۆ هەمان مەبەست لەساڵی (٢٠٠٦) بەسەردانێك دەچێتە ووڵاتی ئوردن “عەمان” لەوێش كۆمەڵیك بەڵَگە نامەی ئەمەریكی و عێراقی دەستی كەوتووە، كەوردەكاریەكانی ئۆپەراسیۆنی سەربازیو بەكارهێنانی چەكی كیمیایی لەلایەن عێراقی تێدایە كە رۆژ بەرۆژ لەلایەن ئەفسەران و سوپای عێراقەوە كاریان پێكراوە، دواتر نوسەر لەپاش رووخانی رژێم دەیانخاتە ڕوو ٠
شایەنی باسە نووسەر پاشكۆیەكی نەخشەی جوگرافیایی ناوچەی شەرگەكان كە گازە یمیاویەكانی تێدابەكار هێنراوە بەدیاریكردنێكی وردەوە خستوەتە روو ، لە چەند باسێكدا كەنوسەر كورتی كردوەتەوە لەژێر ناونیشانی ( مشتومری هەڵەبجە ) لەگەڵ شاهد حاڵێكی گاز ( ئەحمەد ناتقی ) كەوێنەگری سەرەكی بووە لەئاژانسی هەواڵی ئێراندا دەكەوێتە گفتوگۆ وباس لەگاز بارانەكەی هەڵەبجەو ئاوارە تۆقیوەكان و سنوورە شكێنراوەكان دەكات، هەروەها تیشك دەخاتە سەرهەشت راپۆرتی پسپۆری نەتەوە یەكگرتوەكان و دانپیدانانی كار بەدەستانی پایەبەرزی عێراق و ئەفسەر وفرۆكەوانانی سەربازی و چەندین تەن بەڵگەنامەی پۆلیسی نهێنی كەبە هەژدە تەن دەخەمڵێنرێت، كەنووسەر هاورێی فرۆكەیەكی گۆێزەرەوەی ئەم بەڵگەنامانە بووە ٠
لە بەشێكی تری باسەكەدا باس لەوە دەكات كەوەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا چۆن كەوتووەتە برەودان بەتاوانباركردنی ئێران لەپەلامارەكیمیایەكەدا بۆ سووك كردنی بریاری ئەنجومەنی ئاسایش لەسەر عێراق، كەمەبەستی خۆشی پێكا لەپاش چاوەروانی نزیكەی دوو مانگ دەركراوە ٠
لە بابەتێكی تردا بەناوی (تەم ومژی چەنگ ) باس لەوە دەكات كە ئێران دوای هێرشە كیمیاییەكە راستەوخۆ بڵاوی كردووتەوە كەسوپای عێراق هاوڵاتیانی خۆی بوردمان دەكات هەروها ئاماژە بەوە دەكات كەئێران تاكە سەرچاوە بووە، بۆ گەیاندنی روداوەكان تا (جەلال تاڵەبانی) دەچێتە ئەمەریكا كە بەپشت بەستن بەپێشمەرگەكانی ناوچەكە هەواڵەكان پشت راستدەكاتەوە لەكاتێكدا كەعێراق خۆی بێ ئاگا دەردەبرَیت لەهەموو جۆرە هێرش وبە گژاچونەوەیەك لەناوچەكەدا ٠
كاتێكیش باسی چۆنیەتی بۆمبەكان دەكاتو رێژەی گازەكان دەخاتە ڕوو كە بۆ هەر بۆمبێك پێنج سەد لیترگازی( تێكەڵە) لەگازە ژەهراویەكانی تێدا بووە ، تیشك دەخاتە سەر ئەوگومانانەی كە(ڕێگان) دەیویست ئێرانی تاوانبار بكات ٠
لە بابەتی ململانی و زۆرانبازی لە نەتەوە یەكگرتووەكاندا كەبەڵگەی تەواویان بەدەستەوەیە بۆ تاوانباركردنی عێراق لەكاتێكدا ئەنجومەنی ئاسیایش خەریكی ئابڵۆقەدانی ئێران بووە ، باس لەهەرەشەی گازی كیمیای عیراق دەكات بۆ سەر شارە گەورەكانی ئێران لەبەرامبەر گاز بارانكردنی هەڵەبجەداو بەمەش عێراق توانی ئێران بترسێنێت تابە ئاگر بەست ڕازی بێت لە شەڕی هەشت ساڵەی عێراق لەلایەك و لەلاێكی ترەو تۆمەتی تاوانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجە لەخۆی دوور بخاتەوە ٠
هەرلەكۆی ئەم بابەتانەدا نوسەر گرنگی مەسەلەكە دەگێرێتەوە بۆ ئەوەی كە لەشەڕی جیهانی یەكەمەوە عێراق یەكەمین وڵات بووە، كە گازی لەشەردابەكار هێنابێت كەئەمەش توخمی گاریگەر تری لێهاتە بەرهەم، هەروەها نەبوونی ئیدانەی نێو دەوڵەتی لەسەر عێراق و پاڵپشتكردنی رۆژئاوا بۆ عێراق روون دەكاتەوە لەبەكار هێنانی ئەم چەكەداو باس لە پشتگیریكردنی ئەمەریكا بۆ كوردەكان دەكات، كەلەڕیێ شای ئێرانەوە یارمەتیان دەدات، بەڵام لە گەڵ عێراق رێكدەكەوێت وشۆڕشی (مەلا مستەفا) بێ پشتیوان بەجێدەهێڵێت ٠
لەبەشی یەكەمی كتێیبەكەدا ئەم باسانەی تێدا خراونەتەڕوو جەنگی (ئێران – عێراق) و پێویستی عێراق بەچەكی نوێ، یەكەمین هێرشی تۆماركراوی گازی خەردەل لەهاوینی ( ١٩٨٣) یەكەمین شەر كەلەجیهاندا كەدەمار گازی تێدا بەكاربهێنرێت زستانی( ١٩٨٤ ) كە لە سەرجەم باسەكاندا نووسەر ئاماژە بە پشتگیری ئەمەریكا بۆ عێراق دەكات، دژ بە ئێران و بێدەنگ بوونی(ڕێگان ) لە بەرامبەر بەكارهێنانی گازەكیمیاویەكان لە لایەن عێراقەوە و تاوانباركردنی عەربستانی سعودیە و كوێت و ئوردن بەناردنی چەك وتفاق بۆ سوپای عێراق، هەروەها گوێزانەوەی هاوكاریەكان كە لەوڵاتە جۆربەجۆەكانی رۆژئاواوە بەئەمەریكاوە بەم سێ وڵاتەدا هەروەها باس لەیەكەمین تۆمارەكانی پەلامار گازی خەردەل دەكات لە سەر شێواز و چۆنیەتی و چەندایەتی ئاسەوارە بەجێماوەكانی ئەوگازانە لەسەربەركەوتووان، هەروەها بەكار هێنانی دەمارەگاز دەخاتەروو كەبۆ یەكەمین جار بووە لە جیهاندا لە شەرگەكاندا بەكار هاتبێت و فەرماندە عێراقیەكان بە (سەدام حسێن) یشەوە بە شانازیەوە باسی لێوە دەكەن بێ هیچ ئیدانەكردنێكی نێودەوڵەتی كەلەماوەی هەفتەیەكدا بووەتە هۆی مردنی (١٢٠٠٠-٢٠٠٠٠ ) جەنگاوەری ئێرانی .
لەبەشی دووەمی كتێبەكەدا كەسەرجەم بابەتەكان لەژێر ناونیشانی ( كاردانەوەی ویلایەتە یەگرتووەكان – دانانی ڤۆڵیۆم كۆنترۆڵ) خۆی دەبینێتەوە،پەردە لادان لەڕووی بەرێوەبەرایەتی ئیدارەی (ڕێگان) دەخاتەروو، كەباس لەهێرشەكانی ئێران دەكات بۆ سەر عێراقو بەكارهێنانی گازی ژەهراوی لەلایەن عێراقەوە كەدەبێتە هۆی مردنی چوار تیپی ئێرانی كەهەریەكەیان (١٢٠٠٠- ١٥٠٠٠ ) سەرباز بوون و لێرەشدا باس لەبێدەنگی ئیدارەی ( ڕێگان) دەكاتەوە كە لەم تاوانەش ئاگاداربوون لەگواستنەوەی چەكەكان لە كۆمپانیاكانی ئەڵمانیای رۆژئاواوە بۆ عێراق، لەباسێكی تری بەشەكەدا باس لە لایەنداریەكی پەرەسەندوو دەكات لەجۆری پشتگیری ئەمەریكا بۆ عێراق، بەوەی كەهیچ لایەك نەیبەنەوە تەنها یەكتر ماندوو بكەن، “واتە هاوسەنگی جەنگەكەی راگرتووە” بەمەش ستراتیژیەتی( ئەمەریكا، ئیسرائیل، نەوت) بەجێگیری بمێنێتەوەو باس لەو زانیاریانەش دەكات كە( سی ئای ئەی) بەعێراقی داوە لەكاتی شەڕەكەدا هەروەها ئەو زانیاریە شاراوانەش دەخاتەڕوو كەئەمەریكا لەرێگەی ئیسرائیلەوە چەكی بۆ ئێران ناردووە هەروەها لەسەردانی دۆناڵد رامسفێڵد بۆ بەغداد، تایبەت بەچەكی كیمیایی هەنگاوەكانی سەردانەكە دەخاتەروو كەباسكردن لەگازەكان ، چۆن مەسەلەیكی لاوەكی وپەراوێزخراوی سەردانەكە بووە..! كەئەمەش بەجۆرێك لەسیاسەتی گەرمكردنی جەنگەكەی دەبینێو ئاوابەخوێنەرەكانی دەناسی دەناسێنێت كەئەمەریكا دوو بلیۆن دۆلار قەرزی داوەتە عێراق وەك یارمەتیو هاندانی بۆ گەرمكردنی جەنگەكە، لەقەدەغەكردنێكی گازەكەدا عێراق مەسەلەی ناكازاكی و هێرۆشیما دەداتەوە بەڕوی ئەمەریكادا كەدواتر بۆ ئارامكردنەوەی عێراق بەبانگهێشتی كۆشكی سپی عێراق، رێكەوتن نامەیەك لەگەڵ ئەمەریكا ئیمزا دەكات، كەئەمەش لەتەواو كردنی كارەكە سیاسەتی ئەمەریكا لە ساڵی (١٩٨٤) دا نوسەر باسیان لێوە دەكات دواتر لە باسی نەتەوە یەكگرتووەكان لێكۆلێنەوە دەكات تیشك دەخاتە سەر ئەو بەیاننامانەی كەخاچی سوور بڵاوی كردونەتەوە، بەرامبەر بەكارهێنانی چەكە قەدەغەكراوەكان لەلایەن عێراقەوە و پاساوەكانی ئەمەریكا بۆ وەرنەگرتنی لێكۆڵینەوەكان ئاشكرادەكات، سەرەرای لابردنی بەشێك لەو راپۆرتانەی كە لەسەر ئەم بابەتە ئامادە كرابوون تایبەت بەو كەلوپەل و ماسكانەی بۆ خۆ پاراستن لەبەرەكانی شەردا بینرابوون ٠
لە دواباسی بەشەكەیدا نووسەر ئەو دەرفەتە لەدەست چووانە دەخاتەڕوو كە نەتەوە یەكگرتووەكان و ئیدارەی (ڕێگان) دەیانتوانی پێش بەهێرشە كیمیاویەكان بگرن، بەڵام خۆیان لێ بێدەنگ كردو هاوكاری عێراقیشیان دەكرد ل شلگیری ئەو هەناردانەی بۆ عێراق دەرۆن ئەمە سەرەڕای یارمەتی و قەرزدان بەعێراق.
لە بەشی سێیەمی باسەكەدا كەهێرش وداگیركاریەكان لەلایەن هەردوو وڵاتەوە دەخاتە روو، ئەویش لەژێر ناونیشانی (ناوبڕی كیمیاوی ) دا باس لەچری بەكارهێنانی گازەكان و چۆنیەتی بەكارهێنانیان وئەوچاكسازیانەش دەكات، واتە لەتوانای تەقینەوەكاندا، هەروەها لەشارەزابوونی عێراقیەكانو بەكارهێنانی ئەوچەكە قەدەغەكراوانەدا، كەتێدا ئاماژە بەوە دەكات كەعێراقیەكان لەبەرەكانی پشتەوەی جەنگ هێرشەكانی ئێرانیان گاز باران دەكردو چۆنێتی بەكارهێنانی گازی سیانیدیش روون دەكاتەوە كەنەتوانراوە بسەلمێنرێت چونكە زوو دەبێت هەڵم و توشبووانیشی لەماوەی ( ٢-٣ ) دەقیقە دا دەمردن ٠
هەروەها هێرشەكانی عێراق كەبە(٣٢) جار دەخەمڵێنرێت لەم شەردا گازبارانی بەرەكانی شەریان كردووە لەپاش ساڵێك لەم هێرشانەدا، نووسەر ئاماژە بەداگیركردنی فاو دەكات كە بەركەوتوانی هێرشە كیمیاویەكە دەخاتەڕوو كەنزیكەی دوانزە هەزار سەربازی كوشتووە شایانی باسە باس لەبیست و یەك فرۆكەش دەكات كەئەو بۆمبا كیمیاویانەیان پێخراوەتە خوارەوە، لەبەرئەوەی ئێران توانیویەتی سنورەكانی فاو ببەزێنێت و سنورەكانی كوێت و ئوردن و سعودیە گەمارۆ بدات، هەرلەم بەشەدا دانپیانانێكی فرۆكەوانێكی عێراقیش دەخاتە ڕوو كەلەئێران دیل بووەو زیانێكی گەورەی بەڕژێمی عێراق گەیاندووە چو نكە ئەنجومەنی ئاسایشی لێ هاتووەتە دەنگ ٠
لە باسێكی تری بەشەكەدا سەرەرای دەرخستنی رووەكانی ئەمەریكا لەشەڕەكەدا وتەكانی كۆمەڵێك لەفەرماندیەكانی عێراق نیشان دەدات لەسەروو هەمویانەوە تاریق عەزیزی وەزیری دەرەوەی عێراق كەدەڵێت: ( ئەگەر ئەتۆمیشمان هەبووایە بەكارمان دەهێنا، كە ئەمەش بەمەسەلەی (ئێران – كۆنترا ) ناسرا، هەروەها نووسەر ئاماژە بەپەیوەندیەكانی ئێران ئەمەریكا دەكات كەبووتە هۆی تورەبوونی عێراق، دواتر پەلاماری كوێتی لێدەكەوێتەوە كە ئەمەش بەرنامەی ئاگربەستی پێ رادەگەێنرێت و عێراق پێشوازی لێ دەكات و ئێرانیش ڕەتی دەكاتەوە لەكۆتایی باسەكەدا كەبەریگا دانانێكی نوێ ئاماژەی بۆ كراوە، نوسەر باس لەوە دەكات كەچۆن هەواداری ئەمەریكا بۆ عێراق بووتە، هۆی پێ راكێشانی عێراق و بەكارهێنانی هەموو جۆرە قەدەغە كراوێك ٠
شەڕ لەكوردستاندا سەردێری بابەتەكانی بەشی چوارەمی كتێبەكەیە، لەوباسەیدا هێرشی گاز بۆ سەر كوردەكانی ئێرانە، نوسەر زۆر بەوردی مەبەستی ئەو هێرشەگازیانە دەخاتە روو كە عێراق وئێران بەكاریان هێناوە بێ گوێدانە ژیانی مەدەنیەكان و شوێنە گشتیەكان هەر لەم باسەدا نوسەر كۆمەڵێك لەبەڵگەنامە نهێنیەكان ئاشكرا دەكات، كەئەنجومەنی ئاسایش و نەتەوە یەكگرتوەكانی پێی تاوانبار دەكرێت، زۆر لەهێرشەكان و قوربانیان و جۆری نیشانەی توشبووان و مردنیان دەخاتەبەردیدەی خوێنەران، باسی ئەو هۆكارانەش دەكات كە گازبارانكردنی شاری سەردەشتی كوردنشین، لەو هێرشەكمیاویەدا وێرای قوربانیەكی زۆر كەچی پشت گۆی خراوە، لێرەوە بەگەورەترین میلەتی بێ وڵات ئاماژە بەكورد دەكات، دواتر بەروداوە مێژوویەكانداشۆڕ دەبێتەوەو هۆكارەكانی دابەشبوونوپارچە پارچەكردنی كوردستان دەخاتەروو، باسی ئۆتۆنۆمی كورد دێنێتەپێشەوەو هۆكاری سەرنەكەوتنی كورد دەخاتەروو كە تایبەتی دەكات بەمەسەلەی كەركوكەوە، هەروەها ئاماژە بە هۆكارەكانی گۆرینی پۆستی (عەلی كیمیاوی) دەكات و ئەو پەلامارە بەدیاریكردنێكی وردەوە دەخاتە روو كەكراوەتە سەر ناوچە كوردنشینەكان لەخەڵكی دێهاتەكان و شارنشینەكان و هەروەها نیازومەبەستەكانی پشت ئەو بریارەش ئاشكرا دەكات كەلەلایەن عەلی كیمیاویەو دەركراوە سەبارەت بە كوشتنی ئەو كەسانەی كە لەناوچە قەدەغە كراوەكاندا ( كورد نشینەكان )[1]دەژین ٠
لە باسی مەسەلە ناوخۆیەكاندا دوو دەقی هێجگار گرنگ نیشان دەدات، كە یەكەمیان راپۆرتێكی هاوبەشی سەرۆكایەتی ئەركان و موخابەراتەو دووەمیان راپۆرتێكی (سی ئای ئەی)ە كە ئاماژە بە ئاگاداری ئەمەریكا لەهێرشەكیمیاویەكانو تاوانی جینۆساید و وێرانكاریو راگوێزانی دێهاتەكانە كە پشتگیری لەبەكارهێنانی گازەكان دەكات، هەروەها نوسەر وشەنهێنیەكانی بەرەكان ئاشكرادەكات، بەتایبەت كەناڵی پەیوەندی (تایبەت ) كە لە سەرجەم دان پێدانی فرۆكەوانەدیلەكانی عێراقدا ئاماژەیە بۆ گازو كیمیابارانكردن .
لەكۆتایی ئەو بەشەدا نوسەر باس لەهۆكارەكانی سەرنەكەوتنی عێراق دەكات لە داگیر كردنی كوێتداو دەست تێوەردانی رۆژئاوا بەرامبەر وڵاتە ئەڵقە لەگوێكان كەعێراقیش یەكێكە لەو وڵاتانە٠
بەشی پێنجەمی بابەتەكە تایبەتە بەهەڵەبجە، سەرتا كۆمەڵێك وتە و تۆماركراوی (عەباسی ڤیدیۆ ) دەخاتە روو كە لەعێراقدا بووەو تۆماری مردنو ئاوارەبوونەكانی كردووە كەنوسەر بەگێرانەوەكانی دەتباتەوە ناو ڕووداوەكان،لەبابەتی یەكەمی ئەم بەشەدا رێكەوتنەكان لەنێوان حیزبەكوردیەكانو ئێران كەهەردووكلا یەك ئامانجیان هەبووە، ئەویش راوەدونانی رژێمی عێراق بووە، دواتر لەباس و خواسی شەرەكەدا سەرجەم لایەنەكانی هێرشەكان روون دەكاتەوە، لەكیمیابارانی شاری هەڵەبجەشدا لەباسی نێوان ( دوو جیاواز) دا باس لەو لایانانە دەكات كە لەهێرشەكەدا ئێران دەڵێت لە(١٧) ی مارتدا هەڵەبجەی گرتووەو پێشمەرگەش دەڵێت لە (١٥) ی مارتدابووەو وەك ئاشكرایە گازبارانەكەش لە (١٦) ی مارتدابووە، دژواریەكانی باسەكە روون دەكاتەوە لەگێرانەوەیەكی ئەلتەرناتیڤدا نوسەر باسەكانی نێوان ئێران و پێشمەرگە بەسەرجەم حیزبە كوردیەكانەوە، كەهەریەك لەمانە باسێكی وردەو هەریەكەش كەپێشرەویە كەبۆ خۆی دەگەرێنێتەوە، وە لە بەشی كۆتایی باسەكەدا ئەومەسەلانە ئاشكرا دەكات كە لەناو فەرماندەی حزبە كوردیەكاندابووتە هۆی پەلامارە كیمیاویەكەی رژێمی صدام حوسین لەوناوچانەی خەڵكی لێنیشتەجێیەو هەروەها ئێران خەتابار دەكات بەداخستنی سنورەكانی بۆماوەی رۆژێك بەر لەهێرشەكە لەكاتێكدا كە گومانی وەها هێرشێكیش لەئارادابوو، هەروەها ئێران و ئێرانیەكان بە تاڵانیەكانی حەڤدەی مارت تاوانبار دەكات ٠
چرە دوكەڵ باسی یەكەمی كاریگەری رەوشی هەڵەبجەیە كەسەردێری بەشی شەشەمێتی، نوسەرتێدا ئەو هۆكارانە ئاشكرا دەكات، كەویلایەتە یەكرتووەكان بەهۆیەوە پەردەیان بەسەر تاوانەكانی عێراقدا داوەو بریارەكانی ئەنجومەنی ئاسایش تایبەت بەبەكارهێنانی گاز لەناوچەمەدەنیەكاندا دیاریدەكات ٠ لەبابەتی گاز وەك بەشێكی تەواوكەری ئەنفال باس لەورە روخانی پێشمەرگە دەكات لەدوای كیمیابارانكردنی هەڵەبجەوە هەروەها بە وردەكاری یەك لەدوای یەك شوێن و كات وچۆنیەتی رووداوەكانی ئەنفال، لەدەمی پێنچ پیاو كورێكی دەربازبووی “چاڵەكانی مەرگ” گۆرەبەكۆمەڵەكان دەگێرێتەوە، هەرەوەها لەسەر زاری( وەفیق سامەرایی) یشەوە مەبەستەكانی سەدام حسن لەئەنفالدا روندەكاتەوەو ئاشكرای دەكات كە ئاماژەیە بە كوژرانی كوردەكانی دەوروبەری كەركوك لەجیاتی هەموو كوردەكانی هەولێر یان هەر شارێكی تری كوردستان، چونكە ئەو شارانە بەكوردنشینی هەردەمێنێتەوە، بەڵام كوشتنی كوردەكانی كەركوك گرنگیەكەی لەوەدایە كە كەركوك دەكاتە شارێكی عەرەبی، لەباسی ئەنفال و موخابەراتی ئەمەریكادا كە ئەمەریكایەكان ئاگاداری ئەنفال بوون لەرێگەی وێنە سەتەلایتیەكانیان لەهەمان كاتدا بێدەنگ بوون و دواتر ئاماژە بەجەنگی كەنداو دەكات كە بەهەل رێكخستنێكی دادەنێت كەكوردەكان تونیویانە خۆیانی تیا بدۆزنەوە و لەباسی بەكارهێنانی گاز بۆ كۆتایی پێهێنانی جەنك ئاماژە دەكا، بەوەی كە عێراق هەرەشەی بەگازی تێكەڵ لەگەڵ ( VX) لەشارە گەورەكانی ئێران كردووە كەئەمەش بووەتە رازیبوونی ئێران بەئاگر بەست كەخومەینی لەم ئاگر بەستەدا لەوتەیەكیدا وتویەتی (كە دەبێت بەناچاری لەو پەرداخە ژەهرەبخواتەوە) كە نوسەر ئەمەش بەهەرشەی گاز بارانكردنی تاران دەست نیشانی دەكات ٠
لە بەشی حەو تەمدا كە سەرجەمی باسەكانی لەژێر ناویشانی ( ئێران و بەكار هێنانی گاز ) دیاری كردووە، نوسەر ئاماژەی كردووە بەوتارێكی ئەنجومەنی ئاسایش بەرامبەر بە ئێران كە دەڵێت (كەرە دێزەكەی كۆمەڵی نێو دەوڵەتی) لە بەر ئەمەش بووە كەعەمبارەكانی كیمیایی بەرووی عێراقدا واڵا كردووە تا كو ئێران بەچۆكا بهێنێت هەر ئەمەش بوو وای لەعێراق كرد كە دەستكراوە بێت لەهەر هێرشێكی گاز بۆ هەر وڵاتێك كەبیەوێت، ئەم باسانەو چەندین وەردەكاری تر لەباسی دێزەدا نوسەر ئاشكرای كردووە و لەباسی ئایا ئێران گازی بەكار هێناوە كۆمەڵێك وردەكاریو بەڵگەوسەلماندنی خستەوەتەڕوو لەسەر بەكارهێنانی گاز لە لایەن ئێرانەوە كەدژ بەناوچە كوردیەكان و هێزەكانی (حدكا ) بەكاری هێنابن، لەبابەتێكی تری باسەكەدا نوسەر بەڵگەكانی دەخاتە روو لە سەر بەكارهێنانی گازەكان سەرەرای گەرانەوەی گازەكان بەهۆی باوە بەسەر بەرەكانی عێراق خۆیاندا كەئەمانە ئەنجومەنی ئاسایش كردوونیە بەڵگە بۆ سەلماندنی بەكارهێنانی گاز لەلایەن ئێرانەوە، دواتر لە هەردوو باسی (ئێران – عێراق – هەڵەبجە)دا لەگەڵ هاوسەنگی زانیاریەكان ڕادەی تۆمەتباریەكانی هەردوو وڵات دەردەخات لەسەرزاری فەرماندەییەكانی ئاسمانی عێراقەوە و باس لەو كێشە خەیاڵیەی بۆمبی كیمیاوی دەكات، كەفرۆكە نێردراوەكان بەسەر هەڵەبجەدا بەریان داوەتەوە كە بە(٥٠٠٠٠) كیلۆ گرام مەزندە دەكرێت .
لە بەشی هەشتەمدا و لە سەرجەم بابەتەكاندا و لە ژێر ناونیشانی ( ساختەكاری لە بەڵگەدا ) نوسەر ئەوە روون دەكاتەوە كەلەلایەن (سی ئای ئەی) (C.I.A) ( و (پنتاگۆن) ەوە كۆمەڵیك بەڵگەخراونەتە روو كە تاوانباری ئێران دەسەلمێنێت كە لە باسی ( پنتاگۆن و هەڵەبجە) دا نوسراون.
لەبابەتی هەواڵدەر و گوێگرتن لەپەیوەندیەكاندا نوسەر باس لەو ئامێرانە دەكات بە ئیمێل و تەلەفۆن وبێتەلەكانیشەوە كەپێشمەرگە كوردەكان گوێیان لێ گرتووە لە (FM) ی رادیۆ دا كەدواتر لەسەرئەو هەواڵانە توانیویانە خۆیان و هاورێ حیزبیەكانیان لەهێرشەكانی رژێم ئاگادار بكەنوخۆیان لەناوچەی ئامانجەكانی هێرش بپارێزن، لێو شین لەبەرامبەر لێو سوردا بابەتێكی تری ئەم باسەیەو كەتیدا مشتو مرێكی پزیشكی لەخۆ دەگرێت كەچەندین پزیشك دێنێتەوە كەویستویانە جۆری گازەكان دیاری بكەن كە لەشەڕەكاندا بەكارهێنراوە، دواتر لەسەر تێكەڵێك لەگازەكان رێككەوتوون ئەمەش بەهۆی جیاوازی برین و شێوازی مردن و جیاوازی مانەوەی توشبووەكانەوە بووە ، بابەتێكی تری بەشەكە ( لەناو پنتاگۆندا) یە لێرەشدا ئەو سەرچاوانە ئاشكرا دەكات كەلە گازبارانەكاندا خۆیان بێئاگا نیشان داوە كە تەنانەت بەئیدانەكردنێكش لە تاوانەكە خۆیان پاك نەكردوەتەوە، هەروەها باس و لێكۆڵینەوەكانی دوو رۆژنامەنوس دەخاتە روو لەسەر هێرشەكان كەهەردووكیان لە سەرۆكایەتیەوە نزیك بوون.
لە بەشی نۆیەم و كۆتایدا كە سەرجەم باسەكان لە ژێر ناوی ( رێكایەك بۆ كوێت) دا كورتكراونەوتەوە نووسەر باس لە قەددەغەكردنی جینۆساید دەكات لە لایەن ئەمەریكا و ڕێگان و ئەنجومەنی ئاسایشدا كە بەسەر عێراقدا سەپێنراوە هەروەها كۆمەڵی َ لەهێرشەكانی جینۆساید لەناوچەكانی بادیناندا دەخاتەڕو پرۆژە یاساكەش بەكارێكی دواكەوتوو دەزانێت چونكە لەكاتێكدا بووە كەعێراق پێویستی بەبەكارهێنانی ئەم گازانە نەماوەو تیشك دەخاتە سەرئەو راپۆرتە ئامادەكراوانەی كە بالێزەكان و و پەیامنێران لەسنورەكانی توركیادا ئامادەیان كردوە هەر لەم بەشەدا لەباسی ( بەرژەوەندییەكی باڵاتردا) باس لەبەرژەوەندی ئەمەریكا دەكات لە ئابلۆقەدانی عێراق و هۆكار و جۆرەكانی ئابلۆقەدانەكە دەخاتە ڕو و شەری داگیركاریەكەی كوێت بە خاڵی كەرەوەی ئەمبارەكانی گاز ی عێراق وەسف دەكات ، لەدوا باسی بەشی نویەمدا دوبارە باس لەهاوكاریەكانی واشنتن بۆ عێرق دەكات و ئەو قەرزە زۆرەی بە عێراق دراوە دەخاتە روو ٠
(سەرئەنجام ) كۆتا بەشی كتێبەكەیەو سەرئەنجامی چەندین بابەت لەخۆ دەگرێت لەوانە باسی ( كورد و بوژانەوەی ناسیۆنالیزم) دەكات و ئەو دەستكەوتانەی كورد كە لە ئەنجامی ئەنفال و هەڵەبجە وكیمیاباراندا دەستی كەوتووە ئاشكرا دەكات ، سەرەڕای وروژاندنی ترسی كورد لەگاز باران كە تەنها بە باسكردنێكی هەرەشە ئامێزەوە زیاد لەملیۆن ونیوێك كورد لەشار ودیهاتەكانی دەردەپەرێنێت ،(ئێران و هەوڵو تەقەڵای ئەتۆم ) نووسەرئەو كوشتارە گازیانەی ئێران بەتۆمارێكی ورد و تۆڵەسەندنەوەی ئێران دەخاتە روو لەبەرهەم هێنانی ئەتۆمدا، لەبابەتی( ویلایەتە یەكگرتووەكان سەرنەكەوتن لە زوو دەستێوەرداندا) نووسەر باسەكەی پوخت دەكاتەوە و دەڵێت ئەگەر لە ساڵانی ( ١٩٨٣ -١٩٨٤ ) دا ئەمەریكا عێراقی بخستایەتە ژێر فشارەوە ئەوا ئەو كوشتار و جەنگانەی كەبوون لەساڵانی دوایدا رویان نەدەدا هەروەها بەبەڵگە ئاگاداری موخابەراتی ئەمەریكی ڕوون دە كاتەوە لە سەر هێرشەكەی هەڵەبجە كە ئامادەكاریان بۆ بینینی وێنەكان بە وێنەی سەتەلایتی پێش مانگێك لە هێرشەكە كردووە كە لەزاری ئەوانەی ئەو وێنانەیان دیوە دەگێرێتەوە ٠
لە بابەتی( بەئامانجكردنی خەڵكی مەدەنی : گەشەكردنی كلتوری لەسزا دەربازبووان ) نووسەر باس لە هۆكاری پەلامارەكانی حزب اللە بۆ سەر هێزی فرە رەگەزەكان دەكات لەلوبنا ، هەرەها وتارێكی دۆناڵد رامسفیڵد دەخاتە روو كە باس لەخاڵە لاوازەكانی كارەكانی خۆی دەكات لەكاتی هێرشە جەنگیەكاندا هەروەك چۆن كۆمەڵێك لەكارە قێزەونەكانی ئەمەریكاش ئاشكرا دەكات .
لە كۆتایی كتێبەكەدا نوسەر ئاماژە بەوتەی كۆتایی دەكات كە لەئابی ٢٠٠٦ لە ویلایەتە یەكگرتووەكان نوسیویەتی كەتێدا باس لەبینینەوەی ئەو پێنچ ك كوڕە مێرد منداڵە دەكات لەئەمەریكا كەلەشاڵاوەكانی ئەنفالدا رزگاریان بووە كە وەك سەدەها خێزانی تری كورد گوێزراونەتەوە بۆ ئەمەریكا، بەهۆی ترس و هەڕەشەی رژێمی عێراق بۆ سەر ئەوكەسانەی كە لەرێكخراوە ئەمەریكیەكاندا كاریان كردووە ، هەروەها لەدوا پەرەگرافی پەرتووكەكەدا بەداداگایكردنەكانی سەرانی رژێم و لە سێدارەدانی سەدام حسێن لە كۆتایی رۆژەكانی ساڵی ٢٠٠٦ دا كۆتایی بە باسەكەی دێنێت .
[1] – (مەبەست لەبریارەكەی عەلی حەسەن مجید، بریاری( 4008) نوسینگەی باكوری حزبی بەعسە كە دواتر تاهر تۆفیق عانی وەكو راسپاردەیەكی گرنگ گشتاندی و ئاراستەی هەموو یەكەكانی سوپاو دائیرەكانی ئەمنو موخابەراتی ناوچەی باكوری كردبوو. تاهیر توفیق یەکێک بوو لەدەستە راست ومتمانە پێکراوەکانی عەلی حەسەن مەجیدو بەرپرسی کاروباری باکور بوو لەنوسینگەکە وهاوکات لە دەوڵەتیشدا پارێزگاری پارێزگای موصل بوو. لە دادگای باڵای تاوانەکان لەبەرنەبوونی بەلگەی پێویست یان راستتر بڵێین لەبەر هەلەیەکی هونەری دادگاکە ناوبراو لەتاوانی ئەنفالدا بێ تاوان دەرچوو – عومەرمحەمەد).
