سهردێرهكان
- کوردە فەیلییەکانی عێراق.. پێکهاتەیەکی ناوازە، کە لەژیر توندوتیژیدا پلیشاونتەوە پڕۆفیسۆر دکتۆر سەیار جەمیل
- لە پێناوی شکۆی پاڵەیی یاخود فەیلیەکاندا هەڵوەستەیەک لە بڕیای (٤٧٤) هۆمەر محەمەد
- کۆمەڵێک بیرۆکەو پێشنیار بۆ دیدێکی نوێ بۆ یادکردنەوەی تاوانەکانی جێنۆساید …………………………هۆمەر محەمەد
- پێشەکی نۆڤێلەی “سێوسێنان” …….نووسینی میران ئەبراهام
- خوێندنەوەی پشت قسەکانی عەلی حەسەن مەجید. دەربارەی ئەنفال و لێکەوتەکانی .. هۆمەر محەمەد
کوردە فەیلییەکانی عێراق.. پێکهاتەیەکی ناوازە، کە لەژیر توندوتیژیدا پلیشاونتەوە پڕۆفیسۆر دکتۆر سەیار جەمیل
کوردە فەیلییەکانی عێراق.. پێکهاتەیەکی ناوازە، کە لەژیر توندوتیژیدا پلیشاونتەوە
پڕۆفیسۆر دکتۆر سەیار جەمیل – لەعەرەبییەوە ئەنفالستان
پێشەکی
ئەم بابەتە بەشێکە لە کتێبەکەم بە ناوی پێکهاتەی کۆمەڵگەی عێراقی کە بەهۆی گرنگیی دۆزەکە و پێویستیی هۆشیاری بە ڕەهەندەکانی، بڵاوی دەکەمەوە. عێراق کێشەکانی زۆر کەمتر دەبوو ئەگەر پێوەری مرۆیی و نیشتمانی و داهێنان بکرانایەتە بنەمای هاووڵاتیبوون لە بری هەموو جۆرە دەمارگیرییەکی نەتەوەیی و مەزهەبی و خێڵەکی. زۆر شایستەتر بوو عێراقییەکان وڵاتەکەیان بە یەکگرتوویی بۆ هەموو پێکهاتەکان ببینن تاوەکو شارستانییەتێکی مەدەنی دوور لە دابەشکاریی سیاسی دروست بکەن. لێرەدا شیکاری بۆ یەکێک لەو پێکهاتە کۆمەڵایەتییانە دەکەم کە ماوەیەکی زۆرە پەراوێز خراوە و دەناڵێنێت، سەرەڕای ئەوەی کوردانی فەیلی خاوەن سیفەتی زۆر ناوازەن لە دروستکردنی کۆمەڵگە و داهێنانی جۆراوجۆردا. ئەوان تووشی ستەم و سوکایەتی بوون، بەتایبەت کاتێک وەک پێکهاتەیەکی نامۆ و هاووڵاتیی پلە دوو و سێ مامەڵەیان لەگەڵ کراوە. سەندنەوەی ڕەگەزنامە و زەوتکردنی سامان و ڕاگواستنی زۆرەملێیان، تاوانێکی گەورەیە دژ بە مرۆڤایەتی و هاووڵاتیبوون.
یەکەم: فەیلییەکان کێن
ئەمە پێکهاتەیەکی ڕەسەنی عێراقییە کە ڕەگ و ڕیشەی بۆ سەردەمە زۆر کۆنەکان و پاشماوەی سلالەکانی وەک لۆلۆیی، کاشی، عیلامی و میدییەکان دەگەڕێتەوە، کە لە نێوان چیاکانی زاگرۆس لە باکوور تا ئەسفەهان لە باشوور بڵاو بوونەتەوە. سەبارەت بە ناوی فەیلی، چەندین لێکدانەوە هەیە؛ هەندێک دەڵێن بە واتای یاخی یان ئازا و فیدایی دێت. ڕۆژهەڵاتناس گرۆتە ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم ناوە لە ناوی پێلی وەرگیراوە کە پاشایەکی عیلامی بووە و لە ساڵی ٢٢٠ی پێش زایین حوکمی کردووە. پیتەکانی با و فا لە مێژوودا گۆڕانکارییان بەسەردا هاتووە، وەک چۆن ناوی پارس بووەتە فارس. سەرچاوە کۆنەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئەمانە سەر بە گەلی کاسای یان کاشۆن کە لە تەوراتدا بە ناوی گەلی کوش ئاماژەیان پێ کراوە. پرۆفیسۆر واڵتەر هینتس لە کتێبی جیهانی ونبووی عیلام باس لە دۆزینەوەی نووسراوێکی کۆن دەکات کە ناوی پاشا پێلی لەسەرە. فەیلییەکان بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی تەحەدای توند بوونەتەوە، بەتایبەت لە لایەن ئەو ئیمپراتۆریەتانەی حوکمی ئێرانیان کردووە، وەک لەناوبردنی میرنشینی خوورشیدی لە لایەن شا عەباسی سەفەوییەوە لە کۆتایی سەدەی شانزەهەمدا. ئەوان پەیڕەوی مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمام دەکەن و لە مێژوودا ستەمی زۆریان لە لایەن دەسەڵاتی سەفەوییەوە لێ کراوە.
دووەم: تایبەتمەندی و جوانییەکانی فەیلی
پێکهاتەیەکی ئاشتیخواز: فەیلییەکان کە هەندێک جار بە فوێلی ناودەبرێن، لە بنەڕەتدا لۆڕن و لە هەرێمی لۆڕستانەوە هاتوون. بوونی ئەوان لە ناوچەکانی جەلەولا، خانەقین و مەندەلی دەست پێ دەکات تا دەگاتە بەدرە و جەسان لە ڕۆژهەڵاتی پارێزگاکانی دیالە و واسیت. هەروەها لە ناو جەرگەی شارەکانی عێراق و بەتایبەت لە بەغدا و گەڕەکەکانی ڕەسافە نیشتەجێ بوون و لەگەڵ عەرەبەکاندا ژیانیان هاوبەش کردووە. بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٤٧ ژمارەیان نزیکەی سی هەزار کەس بووە.
تایبەتمەندی لە چوارچێوەی عێراقدا: یەکێک لە سیما دیارەکانی ئەم پێکهاتەیە، خێرایی تێکەڵبوونیانە بە ژیانی مەدەنیی عێراق و بەستراوەیی کلتووری و ئابوورییان بە ژینگەی عەرەبییەوە، بەتایبەت لە بەغدا. ئەوان بە زمانێکی عێراقیی پاراو دەدوێن و زۆر زەحمەتە لە عێراقییەکانی تر جیا بکرێنەوە. ناسنامەی ئەوان زیاتر عێراقییە نەک تەنها نەتەوەیی یان زمانی.
خەسڵەتە زیندووەکان: فەیلییەکان خاوەنی کەلەپوورێکی یەکگرتوو و کۆمەڵێک بەهای هاوبەشن کە بەشێکی گرنگی میراتی عێراق پێک دەهێنن. سیماکانی وەک گرنگیدان بە کار، ڕاستگۆیی، ڕێکخراوەیی، وردکاری، داهێنان و دڵسۆزی بۆ نیشتمان لە ناو ئەم پێکهاتەیەدا زۆر دیارن. ئەم خەسڵەتانە تەنها میراتێکی کۆن نین، بەڵکو وەک کلتوورێکی زیندوو لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گواستراونەتەوە.
میراتی کۆن: فەیلییەکان بەشێک بوون لەو یارییە میللییانەی کە مێژووەکەیان بۆ هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. ئەوان بە وەرزش و هێزی جەستەیی ناسراون. لە یارییە بەناوبانگەکانیان تۆپانە کە لە هۆکی دەچێت، هەروەها یاریی گوێزان یان دۆزان کە لە نێوان دوو تیمی گەنجاندا ئەنجام دەدرا.
شیکارییەکی کۆمەڵایەتی: فەیلییەکان بە خێرایی ڕەنگی ئەو ژینگەیەیان دەگرت کە تێیدا دەژیان. بە پێچەوانەی شێوەزارەکانی تری کورد وەک سۆرانییەکان کە زیاتر پارێزگارییان لە تایبەتمەندیی ناوچەیی خۆیان کردووە، فەیلییەکان لە ناو جەرگەی بەغدادا توانەوە و بوونە بەشێکی سەرەکی لەو شارە. ئەوان بە قەناعەت و دڵسۆزییەوە لە قورسترین کارەکاندا کاریان دەکرد.
واقیعبینی و کرانەوە: فەیلییەکان زیاتر شانازی بە ناوی فەیلیبوونی خۆیانەوە دەکەن و بە لێهاتوویی لە پیشە و بیرکردنەوەدا ناسراون. ئەوان گرنگییەکی زۆر بە ژیانی خێزانی و پەروەردەی منداڵ دەدەن و لە تەمەڵی و پاشکۆیەتی دوورن. لە ڕووی سیاسییەوە زۆر پێشکەوتنخواز بوون و شانازییان بە کلتووری عەرەبییەوە دەکرد وەک هێمایەک بۆ لێبوردەیی، بێ ئەوەی کەس ناچاریان بکات.
سێیەم: ڕەسافەی کۆن و یادەوەرییەکان
بەغدای کۆن لە نێوان دەروازەی ڕۆژهەڵات و دەروازەی موعەزەم، پڕە لە گەڕەک و کۆڵانی مێژوویی کە فەیلییەکان تێیدا ژیاون. گەڕەکەکانی وەک فەزل، مەهدییە، قەنبەر عەلی، ئەبوو سەیفێن، عەقدی ئەکراد، سەدرییە و بابولشێخ، شاهیدی ژیانی ئەم پێکهاتەیەن. لێرەدا هەژارانی هەموو نەتەوە و ئایینەکان بە یەک ناسنامە و کلتوور دەژیان. شەقامی کیفاخ پڕ بوو لە کرێکار و کاسبکاری فەیلی کە عەشقێکی بێوێنەیان بۆ بەغدا هەبوو. ئەم گەڕەکانە چەندین بلیمەت و داهێنەریان پێشکەش بە عێراق کرد. بەڵام لە ساڵانی حەفتای سەدەی ڕابردوودا، ئەم گەڕەکانە ڕووبەڕووی توندترین هەڵمەتی پاکتاوکردن و ڕاگواستن و دەستگیرکردن بوونەوە، کە بووە هۆی تێکدانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و دروستبوونی کارەساتێکی مرۆیی گەورە.
چوارەم: کەسایەتییە دیارەکانی پێکهاتەی فەیلی
لە ژیانی ڕۆشنبیری و فەرمیی عێراقدا، چەندین کەسایەتیی ناوداری فەیلی دەرکەوتوون کە خاوەنی پێگەی گرنگ بوون، لەوانە: زانای زمانەوان دکتۆر کامیل بەسیر، ئەدیب عەبدولمەجید لوتفی، گۆرانیبێژی مەقام حەسەن خێوکە، ڕۆشنبیر دکتۆر عەلی باباخان، مۆسیقاژەن سەلمان شکر، سیاسەتمەداران حەبیب محەمەد کەریم و عەزیز حاج. هەروەها دایکی زەعیم عەبدولکەریم قاسم کە ناوی کەیفییە بوو، شاعیران ڕیاز نوعمانی و زاهید محەمەد، هونەرمەندان ڕەزا عەلی و سەلیم بەسری، مۆسیقاژەن نەسیر شەممە و چەندین کەسایەتی تر لە بواری وەرزش و پزیشکی و دادوەریدا. جێگەی ئاماژەیە کە تەنانەت لە ناو پارتی بەعسیشدا کەسایەتیی فەیلی هەبوون وەک عەلی ساڵح سەعدی و عەبدولکەریم شێخلی.
پێنجەم: هۆکارەکانی بەئامانجگرتنیان
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی مەینەتیی فەیلییەکان، دابەشبوونی جوگرافییان بوو لە نێوان عێراق و ئێراندا. زۆربەی دەسەڵاتدارانی عێراق بە چاوێکی نامۆ سەیریان دەکردن و تۆمەتی فارسیبوونیان دەخستنە پاڵ، لە کاتێکدا ئەوان لە ڕووی نەتەوەییەوە فارس نین. فەیلییەکان ڕووبەڕووی چەوساندنەوەیەکی سیاسیی قورس بوونەوە و وەک ستوونی پێنجەمی ئێران تۆمەتبار کران، سەرەڕای ئەوەی ئەوان زۆرترین وابەستەییان بۆ عێراقیبوونی خۆیان هەبوو. تاڵترین قۆناغ، ڕاگواستنی بەکۆمەڵ و لێکدابڕینی هاوسەرەکان و زەوتکردنی ناسنامە و سامانەکانیان بوو کە لە ساڵی ١٩٧٠ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٩٨٠ گەیشتە لووتکە.
کۆتایی
کێشەی ئەمڕۆی ئەم پێکهاتەیە لە ونبوونی مافەکانیاندا کورت دەبێتەوە. دوای ساڵی ٢٠٠٣، فەیلییەکان دابەش بوون بەسەر لایەنە سیاسییەکاندا و بوونە قوربانیی پشکپشکێنە. هەندێک دەیانەوێت لە ناو مەزهەبدا بیانتوێننەوە و هەندێکی تر لە ناو نەتەوەدا، بێ ئەوەی ڕێز لە تایبەتمەندییە مێژووییەکەیان بگرن. لێرەوە داوا لە هەموو کەسایەتییەکانی ئەم پێکهاتەیە دەکەم کە پارێزگاری لە ناسنامە و تایبەتمەندیی خۆیان بکەن و دەست بە عێراقیبوونی خۆیانەوە بگرن. ئومێدەوارین هەموو مافە زەوتکراوەکانیان و ڕەگەزنامە و مڵکەکانیان بۆ بگەڕێتەوە.
