سهردێرهكان
- پێشەکی نۆڤێلەی “سێوسێنان” …….نووسینی میران ئەبراهام
- خوێندنەوەی پشت قسەکانی عەلی حەسەن مەجید. دەربارەی ئەنفال و لێکەوتەکانی .. هۆمەر محەمەد
- یادی ئەنفال؛ لە «مریشکە بەکرەکەی» عەلی کیمیاوییەوە هەتا ئەمڕۆ…………………هۆمەر محەمەد
- وانەیەک بۆ مێژوو……….. هۆمەر محەمەد
- سینەما وەک پارێزەری مێژوو کورد ڕزگاربوویەکی بەهێزە، نەک قوربانییەکی زەلیل. ………………..هۆمەر محەمەد
پێشەکی نۆڤێلەی “سێوسێنان” …….نووسینی میران ئەبراهام
پێشەکی نۆڤێلەی “سێوسێنان”
نووسینی میران ئەبراهام
دەروازەیەک بەرەو شانشینی خامۆشی
لە ستایشی بێدەنگییەکی قسەکەردا
میران ئەبراهام
پێش ئەوەی پێ بنێیتە نێو ئەم حکایەتەوە، پێش ئەوەی جورئەت بکەیت و پەردە لەسەر ئەو برینە هەڵبدەیتەوە کە ساڵانێکی دوور و درێژە توێکڵی گرتووە بەڵام هەرگیز ساڕێژ نەبووە، دەبێت فێر بیت گوێ بگریت. نەک گوێگرتن لە دەنگ، چونکە لێرە دەنگەکان دەمێکە خنکێنراون، بەڵکوو گوێگرتن لە ‘سروشت’. لەم جوگرافیایەدا، کە ناوی کوردستانە و لە نەخشەی ئازاری مرۆڤایەتیدا بە ڕەنگی سووری تۆخ کێشراوە، بێدەنگی سروشت مانای ‘هیچ’ نییە؛ بێدەنگی لێرە جۆرێکە لە قیژە کە لە ناچاریدا کپ بووە. جۆرێکە لە کەڵەکەبوونی مێژوو لەسەر یەک، چین لەسەر چین، وەک چینەکانی گۆی زەوی، کە هەر چینێکیان سەردەمێک لە ستەم و هەر بستێکیان داستانێک لە بەرگری دەگێڕێتەوە.
ئەمە چیرۆکی مرۆڤ نییە بە تەنیا. مرۆڤەکان، ئەو بوونەوەرە فانییانەی کە وایان دەزانی گەورەی زەوین، لەم تراژیدیایەدا تەنیا ئەکتەرێکی لاوەکین. ئەوان هاتن، کوشتیان، کوژران و ڕۆیشتن. بەڵام کێ مایەوە؟ زەوی مایەوە. دارەکان مانەوە. باڵندەکان، ئەوانە مانەوە کە لە ئاسمانەوە سەیری شێتیی مرۆڤیان دەکرد.
بۆیە، ئەم نۆڤێلەی بەردەستت، هەوڵێک نییە بۆ نووسینەوەی مێژووی سیاسی، یان تۆمارکردنی ژمارەی قوربانییەکان لە پەڕاوە فەرمییەکاندا؛ ئەوانە کاری ئامارن و ئاماریش هەمیشە درۆ دەکات. ئامار، ڕۆح دەكات بە ژمارە، خوێن دەکات بە مەرەکەب و فرمێسک دەکات بە ئاو. بەڵام ئێمە لێرەدا دەمانەوێت بچینە ئەودیو ژمارەکانەوە، دەمانەوێت دەست لەو ‘هەست’ە بدەین کە لەژێر پێستی زەوییەکەدا ماوەتەوە.
لێرە، لەم پانتاییەدا کە ناوی ‘ئەنفال’ی لێ نراوە، یاساکانی فیزیا و سروشت گۆڕاون. کات لێرە هێڵێکی ڕاست نییە کە لە ڕابردووەوە بۆ داهاتوو بڕوات؛ کات لێرە بازنەییە. هەموو ساتێک، هەمان ساتە. ئەو ساتەی کە بۆمبەکان کەوتنە خوارەوە، ئەو ساتەی کە گازی خەردەل وەک تەمێکی نەفرەتی سییەکانی پڕ کرد، ئەو ساتە کۆتایی نەهاتووە. ئەو ساتە هێشتا بەردەوامە. هێشتا لە جووڵەی گەڵایەکدا، لە نیگای ئاسکێکدا، لە وشکبوونی کانییەکدا، ئەو ساتە دووبارە دەبێتەوە.
ئێمە کوێرین و نایبینین، یان ڕەنگە نەمانەوێت بیبینین، چونکە بینینی ئەو ڕاستییە، بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقیی وەها قورسمان دەخاتە سەر شان، کە ڕەنگە بڕبڕەی پشتمان تێک بشکێنێت.
خیانەتی گەورەی ئادەمیزاد
لە سەرەتادا، پەیمانێک هەبوو. پەیمانێکی نەنووسراو لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا. مرۆڤ خاکەکەی دەچاند، ئاوەکەی دەخواردەوە، لەبەر سێبەری دارەکاندا دەحەسایەوە و لە بەرامبەردا، سروشتی دەپاراست. بەڵام مرۆڤ، ئەم بوونەوەرە لەخۆباییە، پەیمانەکەی شکاند. نەک هەر شکاندی، بەڵکوو کردی بە چەکێک دژی خودی خۆی و دژی دایکە گەورەکەی کە (زەوی)یە.
ئەوەی لە ‘ئەنفال’ و ‘هەڵەبجە’ و ‘دۆڵی جافایەتی’ ڕوویدا، تەنیا جەنگێک نەبوو لە نێوان دوو سوپا، یان دوو نەتەوە. ئەوە جەنگێک بوو لە دژی ‘ژیان’ بە هەموو ماناکانیەوە. کاتێک جەللادەکان (کە ئەوانیش هەر مرۆڤ بوون) بڕیاریان دا ‘نەتەوە’یەک بسڕنەوە، تێگەیشتن کە ناتوانن مرۆڤ بسڕنەوە ئەگەر ڕیشەکانی هەڵنەکەنن. ڕیشەی مرۆڤ لە کوێیە؟ لە خاکدایە. لە ئاودایە. لەو هەوایەدایە کە هەڵی دەمژێت.
بۆیە، چەکی کیمیاوییان بەکار هێنا. کیمیا، ئەو زانستەی کە دەبوایە نهێنییەکانی ماددە بۆ خزمەتی ژیان ئاشکرا بکات، کرا بە کلیلی دۆزەخ.
گازی خەردەل، سیانید، سارین… ئەمانە ناو نین، ئەمانە کۆدی سڕینەوەن. ئەمانە دزەیان کردە نێو بچووکترین خانەکانی ژیان. نەک هەر سییەکانی مرۆڤیان سوتاند، بەڵکوو چوونە ناو ‘تۆو’ی ڕووەکەکان، چوونە ناو ‘هێلکە’ی باڵندەکان، چوونە ناو ‘کانی’یەکان. ئەوان جینات (DNA)ی سروشتیان شێواند. سروشت، کە هەمیشە وەک دایکێکی بەخشندە بوو، کرا بە دوژمن. ئاو بوو بە ژەهر. هەوا بوو بە خنکێنەر. خاک بوو بە گۆڕ.
ئەم خیانەتە، برینێکی وەها قووڵی لەسەر جەستەی گەردوون جێهێشت، کە مەحاڵە بە تێپەڕبوونی ساڵان ساڕێژ ببێت. دارتووەکەی بەر ئاوایی سێوسێنان ‘زەردەڵ’، کە لەم چیرۆکەدا دەیناسن، تەنیا دارێک نییە کە وشک بووبێت؛ ئەو پەیکەری ئەو خیانەتەیە. ئەو دارەی کە لە جیاتی ئاو، خوێنی قوربانییەکانی مژی و لە جیاتی ئەوەی بەر بگرێت، بوو بە تابووتێکی ڕاوەستاو. ئەو شەرم دەکات. شەرم لەوەی کە ڕەگەکانی لە ناو کەللەسەری مرۆڤەکاندا چەقیون. شەرم لەوەی کە زیندووە، لە کاتێکدا ئەوانەی لەبەر سێبەرەکەیدا پێشوویان دەدا، مردوون.
شایەتحاڵە بێ دەنگەکان
ئەگەر مرۆڤەکان مردن، ئەگەر دەمەکان پڕ کران لە خۆڵ، کێ چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە؟
لێرەدا، لەم نۆڤێلەیەدا، ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ سەرچاوە ڕەسەنەکە. بۆ لای شایەتحاڵەکان. ئەوانەی لە بوونیاندا درۆی تێدا نییە. ئەوانەی کە بەرژەوەندیی سیاسییان نییە. ئەوانەی کە یادەوەرییان وەک ئاوێنەیەک وایە، هەموو شتێک وەک خۆی دەبینێت و دەیداتەوە، بێ ئەوەی دەستکاری بکات.
سەیری ئاسمان بکە. ئەو داڵە دەبینیت؟ ‘ملڕووت’. ئەو تەنیا باڵندەیەک نییە کە بە دوای کەلاکدا بگەڕێت. ئەو ئەرشیفچیی ئاسمانە. چاوی ئەو، وەک کامێرایەکی وردبین، هەموو جووڵەیەکی تۆمار کردووە. ئەو بینیویەتی کاتێک گوندەکان وەک مۆم دەکوژانەوە. ئەو بینیویەتی کاتێک کاروانەکان وەک مێروولەی ڕەش بەرەو بیابان دەڕۆیشتن. ئەو بینیویەتی کاتێک شۆفڵەکان زکی زەوییان دەدڕی بۆ ئەوەی زیندووەکان بگرێتە خۆی. ملڕووت هەستی نییە وەک مرۆڤ، ئەو ناگری، بەڵام هەموو شتێک دەزانێت.
زانینەکەی ئەو، زانینێکی ڕووت و بێ پەردەیە. ئەو پێمان دەڵێت: مەرگ لێرە سروشتی نەبوو، پیشەسازی بوو.
سەیری ئەو قەلەباچکەیە بکە. ‘سووسە’. ئەو دزە بچووکەی کە حەزی لە شتی بریقەدارە. لە دنیایەکی ئاساییدا، سووسە دزێکی بێزارکەر بوو. بەڵام لە دنیای دوای ئەنفالدا، سووسە دەبێتە ‘مۆزەخانە’. ئەو بازنە و ئەڵقە و مورووانەی کە کۆی کردوونەتەوە، خشڵ نین، ئەوانە ناسنامەن.
ئەوانە پارچەن لە ژیانی ئەو ژنانەی کە لە کاتی ڕاکردندا، یان لە کاتی مردندا، لێیان بەجێماوە. سووسە بە بێ ئەوەی خۆی بزانێت، بووە بە پاسەوانی یادەوەرییەکان. ئەو شتە ماددییانەی پاراستووە کە ڕۆحەکەیان لێ دەرکراوە.
سەیری ئەو کەرە بکە. ‘خەجێ’. ئەو ئاژەڵە باربەرەی کە هەمیشە بە نیشانەی گەلحۆیی ناسراوە. بەڵام لێرە، لەسەر ڕێگای مەرگ، خەجێ دەبێتە فەیلەسوف. ئەو دەبێتە هێمای وەفا و چاوەڕوانی. کاتێک خاوەنەکەی دەکەوێت و دەمرێت، خەجێ بەجێی ناهێڵێت. ئەو تێناگات بۆچی خاوەنەکەی هەڵناستێتەوە، بەڵام دەزانێت کە بەجێهێشتنی، خیانەتە. خەجێ نوێنەرایەتی ئەو بەشە لە ویژدانی ئێمە دەکات کە هێشتا چاوەڕێیە. چاوەڕێی گەڕانەوەی ئەوانەی کە ڕۆیشتن. چاوەڕێی دادپەروەرییەک کە ڕەنگە هەرگیز نەگات.
زەوی: کتێبخانەیەک لە ئازار
ئەم زەوییە، ئەم خاکەی کە ئێمە بە سەریدا دەڕۆین، کتێبخانەیەکی گەورەیە. هەر بەردێک، کتێبێکە. هەر درەختێک، بەسەرهاتێکە. هەر دۆڵێک، دیوانە شیعرێکی خەمناکە.
بەڵام کێ ئەم کتێبانە دەخوێنێتەوە؟
ئێمەی مرۆڤ، زۆرجار خوێنەرێکی خراپین. ئێمە تەنیا سەردێڕەکان دەخوێنینەوە. دەڵێین ‘١٨٢ هەزار کەس ئەنفال کران’. نەخێر ببوورن بەواتا ئایدۆلۆجییهکەی ‘شەهییییییید’کراااان، کە بەواتا زانستی و فەلسەفییەکەی جۆرێکە لە بەدبەختی.
ئەمانە سەردێڕەکانن بەڵام ناوەڕۆکەکە؟ وردەکارییەکان؟ لێرەدان.
ئەم نۆڤێلەیە هەوڵێکە بۆ خوێندنەوەی پەراوێزەکان. هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە کاتێک ژمارە دەبێت بە ئامار، مرۆڤ دەبێت بە شت. بەڵام کاتێک چیرۆک دەگێڕدرێتەوە، ژمارەکان، شتەکان دەبنەوە بە ‘بوون’.
لە فەلسەفەی ‘بەلەنگاز’دا، شتەکان، تەنیا ماددە نییە. بازنەکەی دەستی ‘سووسە’، تەنیا کانزایەکی زەرد نییە؛ ئەوە ترسی بووکێکە لە شەوی گواستنەوەدا. ئەوە دەستی دایکێکە کە دەلەرزی. ئەوە بێ دهسهڵاتی ژنێکە لە بیاباندا. دارتووەکە، تەنیا دار نییە؛ ئەوە دڵی پیاوێکە کە لە سینگی دەرھێنراوە و لە زەویدا چەقێنراوە.
ئەم ‘ئەنیمیزمە’ یان ‘گیاندارپەندارییە’، باوەڕە بەوەی کە هەموو شتێک ڕۆحی هەیە، کەرەستەی سەرەکیی گێڕانەوەی ئەم چیرۆکەیە. چونکە کاتێک مرۆڤایەتی دەمرێت، کاتێک ویژدانی مرۆڤ دەبێت بە بەرد، ئەوا بەردەکان ناچارن ببن بە خاوەنی ویژدانی سروشت و قسە بکەن.
دەستپێک: گەڕانەوە بۆ سەرەتا
هاتنی هۆمەر
کاتێک ‘هۆمەر’ دەگاتە سێوسێنان، ئەو تەنیا گەشتیارێک نییە. ئەو ‘پرسیار’ێکە کە هاتووە بۆ دۆزینەوەی وەڵام. ئەو نوێنەری نەوەیەکە کە بیری چووەتەوە، یان دەیەوێت لەبیری بکات. هۆمەر دەیەوێت بنووسێت، دەیەوێت بە پێوەرەکانی عەقڵی مرۆڤ شتەکان پێناسە بکات. بەڵام سروشت فێری دەکات کە عەقڵ لێرە بەس نییە. دەبێت ببیت بە بەشێک لە سروشت. دەبێت ‘بۆنی سێو’ە ژەهراوییەکە هەڵبمژیت بۆ ئەوەی تێبگەیت بۆچی باڵندەکان ناخوێنن.
هۆمەر لەم گەشتەیدا، فێری وانەیەکی گرنگ دەبێت: ‘تاوانباران دەتوانن گۆڕەکان بشارنەوە، دەتوانن کاغەزەکان بسووتێنن، بەڵام ناتوانن زمانی سروشت ببڕن.’
نەخێر ئەوە مەحاڵە
چۆن دەتوانن ڕێ لە با بگرن کە تۆزی ئێسکەکان نەهێنێتەوە؟ چۆن دەتوانن ڕێ لە ئاو بگرن کە تامی خوێنی قوربانییەکانی لێ دێت؟ چۆن دەتوانن ڕێ لە درەختەکان بگرن کە لە شێوەی خۆیاندا، لە قلیشانی توێکڵیاندا، وێنەی ئازارەکە نەنەخشێنن؟
بۆچی ئەم چیرۆکەم نووسییەوە؟
ئەمە چیرۆکێک نییە بۆ ئەوەی ئێوە بگرین. گریان ئاسانە و مرۆڤ لە خۆشیی و ناخۆشیدا فرمێسک دەڕێژێت. ئەمە چیرۆکێکە بۆ ‘ڕاچڵەکین’. بۆ ئەوەی تێبگەین کە ئێمە لەسەر چی خاکێک دەژین.
بۆ ئەوەی تێبگەین کە ئەو ئارامییەی ئەمڕۆ هەمانە، لەسەر حیسابی بێدەنگیی ئەوان بەدەست هاتووە.
بەلەنگاز… ناونیشانەکە خۆی هەموو شتێک دەڵێت. کێ بەلەنگازە؟ ئایا ئەو قوربانییانەن کە ڕۆیشتن؟ یان ئێمەین کە ماوینەتەوە و وامانزانیوە ڕزگارمان بووە؟
لە ڕاستیدا، هەموومان بەلەنگازین. جەللاد بەلەنگازە چونکە مرۆڤایەتیی خۆی دۆڕاند. قوربانی بەلەنگازە چونکە ژیانی لێ سەندرایەوە. ئێمەی زیندوو، ئێمەی شایەتحاڵ، بەلەنگازین چونکە بارێکی قورسمان لەسەرشانە: ‘ئەرکی گێڕانەوەی چیرۆکەکان.’
با دەست پێ بکەین و بچینە ناو سروشت
با لەگەڵ هۆمەردا دابنیشین و چاوەکانمان داخەین و تەنیا گوێبگرین.
با ڕێگە بدەین ‘سووسە’ چیرۆکەکەی خۆیمان بۆ بگێڕێتەوە.
با گوێ لە هەناسەبڕکێی ‘خەجێ’ بگرین.
با لەگەڵ ‘ملڕووت’دا لە ئاسمانەوە سەیری نەخشەی مەرگ بکەین.
با دەست بدەین لە توێکڵی زبری ‘زەردەڵ’، بەڵکوو بتوانین تامی ئەو خوێنە بکەین کە لە ڕەگەکانیدا دەگەڕێت.
چونکە تەنیا بەم شێوەیە، دەتوانین ببین بە بەشێک لە ئازارەکە، دەتوانین خۆمان لەو نەفرەتە پاک بکەینەوە کە ناوی ‘بێباکی’یە.
ئەمە سەفەرێکە بەرەو دۆزەخ، بەڵام دۆزەخێک کە تێیدا ڕاستی، وەک گوڵێکی سپی لە ناو زۆنگاوێکی ڕەشدا، دەدرەوشێتەوە.
فەرموون، دەرگای سێوسێنان کراوەیە، بەڵام ئاگاداربن… ئەوەی دەچێتە ژوورەوە، هەرگیز وەک خۆی ناگەڕێتەوە!
