سهردێرهكان
- بۆ هۆمەر محەمەدی گەورە و منەوەر ڕەوا هەژار
- جینۆسایدی گهلی کورد و گهلی توتسی ………………………………….. سروە نوری ئەزیز
- ئایدیاو چەمکسازی لە نێوان داهێنانی فیکری و بەرپرسیارێتیی زانستیدا……………… هۆمەر محەمەد
- کوردە فەیلییەکانی عێراق.. پێکهاتەیەکی ناوازە، کە لەژیر توندوتیژیدا پلیشاونتەوە پڕۆفیسۆر دکتۆر سەیار جەمیل
- لە پێناوی شکۆی پاڵەیی یاخود فەیلیەکاندا هەڵوەستەیەک لە بڕیای (٤٧٤) هۆمەر محەمەد
ژن و مێردێكی هەڵەبجەیی: لە دوای ٢٥ ساڵ هێشتا لە چاوەڕوانی كوڕو كچە ئەنفالكراوەكانیاندان
ژن و مێردێكی هەڵەبجەیی
لە دوای ٢٥ ساڵ هێشتا لە چاوەڕوانی كوڕو كچە ئەنفالكراوەكانیاندان
دیدار : عومەر محەمەد
هەڵەبجە : ٢ی ئابی ٢٠١٢
كات : ١٠ی سەرلەبەیانی
پاشئەوەی برای بەڕێزم مامۆستا ئاوات نەسروڵا ئاگاداری كردمەوە لە حاڵی خانەوادەیەكی شاری هەڵەبجە ڕۆژی ٢ی ئابی ساڵی ٢٠١٢ سەردانی شاری هەڵەبجەم كرد . بەمەبەستی ئەوەی بەدوای سەردەوای قسەو باسێكدا بچم كە منداڵەكانی (حسێن شا)سۆراخیان هەبووە، ئەوەش پاش ئەوەی ئەنفالكراون خەڵكانێك گوێبیستی ئەوە بوون لە رادێویەكی وڵاتی سعودیە قسەیان كردووە .
ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٨ بەسەرشاری هەڵەبجەدا هات تەنها ئەو چیرۆكە سامناكەی گازباران نەبوو، بەڵكو ئەنفالكردنی ئەو هەڵەبجەییانەش بوو، كە بە پروپاگەندەی لێبوردنی گشتی گەرانەوە بۆ نیشتمان، بەڵام لێبوردن بووە تەڵەیەكو زۆركەسی خەڵكی هەڵەبجە و ناوچەی دۆڵی جافایەتی و ئێزیدی و خەڵکی ناوچەی بادینانی پێوە بوو.
خانەوادەی حسێن شا نمونەی ئەو قوربانیانەن ئەوانی هەڵەبجەیی لە ساڵی ١٩٨٨ ەوە هەتا ئێستا لە چاوەڕوانیەكی ترسانكدا راوەستاون .
سەبری و حسێن ژنو مێردێكی ماندوون بەدەست ئەو چاوەروانییەوە و لە گەرەكی شافعی شاری هەڵەبجەی شەهیدان دەژین، ( حسێن محمد ئەمینو سەبریە ئەحمەد) باوكو دایكی كوڕێكو سێ كچی ئەنفالكراون.
ئەم خانەوادەیە بەر لە كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە قەرەبالغ بوونو تارادەیەك بە تێرو تەسەلی دەژیاون، وەلی ئێستا ئەو خانەوادەیە بەهۆی ئەو تاوانەوە ژمارەیان كەم بووەتەوە.
ڕۆژی ١٦/٣ كە بۆمباران دەستی پێكرد، ماڵی حسێن محمد ئەمین كە بە حسێن شا ناسراوە هەموو خانەوادەكەیان كۆبوونەوەو توانیان وەكو زۆربەی هەڵەبجەییەكان
لە ژێر زەمینی ماڵەكەیاندا خۆیان قایم بكەن، تا ئەو كاتەی بۆمبارانی كیمیایی دەستی پێكردو گازی كیمیایی لەژێر زەمینەكانیاندا هەڵیكەندنو دەرپەرینە دەرەوە ئەوانەی توانای دەرچونیان هەبوو بە ناچاری شاریان بەجێهێشت، ئیتر بەناو تەرموتەمی كیمیایدا لە شار دەرچوونو ئەو خەڵكە ماندووە ئاوارەی ئێران بوون، بەڵام ماڵی حسین شا، ماوەی مانگێك لە هاوار خۆیان گرتەوەو تاجەژنیش هەرلەوێ مانەوە، دواجار ناچار بوون بچنە یەكێك لە كەمپەكانی ئێران. حسێن و سەبریەی خێزانی سەرباری ئازاری چاوەڕوانی كورەكەی و سێ كچەكانیان هێشتا دوو مرۆڤی بەهەیبەتو تەندروستن، میواندۆستو قسەخۆشن، ئەمان جگە لەوەی چوار منداڵیان بێسەروشێنە، كورێكیشیان بەناوی شێرزاد بە نیازی رۆیشتنە دەرەوەی وڵات ملی رێگای قاچاغ دەگرێ، بەڵام بەداخەوە لە وڵاتی توركیا توشی نەخۆشی دەكەوێو هەر لەوێ كۆچی دوایی دەكات، ئێستا حسێنو سەبریە لەگەڵ كچو كورێكی تریان هەرلە خانووە كۆنەكەی خۆیاندا لە گەڕەكی شافعی پێكەوە دەژین . كچێكی تریشیان بە ناوی بەخشین ماوەو ئێستا لەماڵو مێردی خۆیدا دەژی .
بەپێی قسەی حسێن پێشتر باری ئابوریو بژێوی زۆر باش بووە، خانەوادەیەكی بەختەوەر بوون، بەڵام ئێستا بە هۆی چاوەڕوانی منداڵەكانیانەوە كە ئەنفالكراون ژیانیان لێ تێكچووەو هەمیشە لە دودڵیو داڵغەی ئەواندان . ئەو ڕۆژەی چوینە ماڵیان بەرەبەیانێكی مانگی رەمەزان بوو، كاك حسێنو سەبریە هەردوكیان بە زمانی بەڕۆژووەوە لە چاوروانیو پێشوازی ئێمەدا بوون، هەربەگەیشتنمان خوڵقی نیوەڕۆیان كردینو ووتیان رێبوار ڕۆژووی لە سەر نیەو نیوەڕۆ لێرە دەبن، بەڵام ئێمە بە داواكەیان قایل نەبووینو زۆر زوو كامێرامان چەسپ كردوو خۆمان ئامادەكرد بۆ دیدارو چاوپێكەوتنێكی ڤیدیۆیی.
كە زانی وەختی دەست پێكردنی كارەكەمانە كاك حسێن شا ڕوی كرد بەو دیوداو ووتی: قسە لەو ” واتە لە سەبریە وەربگرن” من قسە ناكەم با ئەو قسەتان بۆ بكات، بەڵام سەرئەنجام ئەویش خۆی پێنەگیراو هاتە قسە، ئێمەش داواكەیمان لەبەر چاوگرتوو لە پێشەوە پرسیارەكانمان ئاراستەی (سەبریە ئەحمەدی هاوسەری) كردو ئەم دیدارەی لێكەوتەوە .
ئەگەر ناوی سیانیتم پێبلێیت ؟
سەبریە ئەحمەد محمەد ئەمین .
تەمەنت چەندە ؟
ساڵی ١٩٤٠ لە دایكبووم .
لە بیرتە ساڵی چەند بوو لەگەڵ كاك حسێن هاوسەر گیریت كردووە ؟
بەڵێ ساڵی ١٩٦٥ بوو .
هەر لەكۆنەوە لە هەڵەبجە دائەنیشیت؟
بەڵی ئێمە لە بنەماڵەی ١٣ماڵەكەی هەڵەبجەین .
چەند منداڵتان هەبوو؟ دەتوانی ناوەكانیانم پێبلێی ؟
٨ منداڵم بووە . کورە گەورەكەیان ناوی ئاوات ١٩٦٥.دوای ئەو ئاراس . بەناز ١٩٧١بەهار ١٩٧٤.لانە ١٩٨٢
كاتێك كیمیابارانی هەڵەبجە كرا ئێوە لەكوێ بوون ؟
هەرلەم ماڵەی خۆماندا بووین، بۆ یەكەمجار كە بۆمبارانكرا چوینە ژێرزە مینەكەی خۆمان بۆ دووەمجار رامانكردە ژێرزەمینی سینەماكە لێرە ژێر زەمینێك هەیە پێیدەڵێن سینەماكە لەبەرئەوەی سینەمای لێبوو.
ئێوە چەند كەس دەبوون لەو ژێرزەمینەدا ؟
نزیكەی سێ هەزار كەس ئەبووین ، كاتێك تەیارە كان هاتن دەنگی هاوارو قیژەو دەنگی تەیارە تێكەڵاو بووبو
تاكەی لەوێ مانەوە ؟
تا بانگی مەغریب ماینەوە دواتر هاتینە دەرەوە
لە ژێرزەمینە كەدا كەستان بەكیمیایی لێ مرد ؟
نەخێر كەسمان لێ نەمرد.
كاتێك هاتنە دەرەوە لە سەرجادە لەكۆلانەكان چتان بینی ؟
لەم گەرەكانەدا هیچ نەبوو بەڵام كە لە خەتی شەهیدانەوە دەرچووین (مانگا و سەگ و پشیلە بەسەر یەكدا كەوتبوون خەڵك هاواری دەكرد ئاو كەسێك ئەی نالاندئەی ووت بەجێم مەهێڵن، ئیتر نەت دەزانی ئاوڕ بەلای كێدا بدەیتەوە ، گوێم لە دەنگێك بوو وتم ئەرێ حسێن ئەوە دەنگی حەمەی دراوسێمان نیە؟ وتی بڕۆ ژنەكە ماڵت وێران بێ چونكە ئەو دەیزانی كەكیمیایی رژاوە،من نەمدەزانی.
كەوتینە ڕێ و ڕۆشتین بۆ عەبابەیلی ، لەوێش سەركەوتین بۆ شنروێ دواتریش چوینە هاوار ڕۆژ بوەوە تەیارەش هەر بەشوێنمانەوەبوو هەروا كیمیایی دەڕێژێ جا كەژو كێو بوو زۆر كاریگەر نەبوو ، چوینە خوارەوە ئیسراحەتێكمان كرد لەو قەراغ ئاوانە ئیتر بەو ڕێگەشدا تا گەشتینە ئەو كەژانە هەر تراكتۆر بوو دەهات و دەیانگوت لایتەكەت بكوژێنەوە تەیارە هات ئێمەش سەركەوتین بە كەژێكی سەختی بێ ڕێگادا بۆ دەرەتوێ كە دێی هاوارییەكانە، كە گەشتینە ئەوێ هیچ كاممان هۆشمان بە خۆمانەوە نەمابوو، سێ ماڵ بوین ( ماڵی حاجی رەشیدی وەستا مستەفا و ماڵی ئەنوەری خاڵۆ ئەحمەد) مان لەگەڵ بوو، گەشتینە كۆمەلێك ماڵ دەیانگووت ئەمانە دیموكراتن ، هەمووی خانوی دیموكرات بوو پڕبوو لە ئەشیا…
دیموكرات مەبەستت حیزبی دیموكراتی ئێرانە ؟
بەڵی ، ئەوان رایان كردبوو بۆ هەڵەبجە لە ترسی ئێران ئێمەش رامانكردبوو بۆ دەرەتوێ ئیتر لەوێ حسێن شقارتەی دۆزیەوەو چای بۆلێناین ئێمەش دەڕشاینەوە و چاومان دەکزایەوەو ئاوی دەكرد ئەمانووت هەوای سەرمای ڕێگەیە نەمان دەزانی كیمیاییە، ئیتر ئەو شەوە تا بەیانی هیلاك بووین و هەر دەڕشاینەوە ، كە ڕۆژ بویەوە حسین و جاجی رەشید، چونە خوارەوە رزقی قاچاخ چی لێ بوو كە لەسەر سنوری ئێران و عیراق ئاڵوگۆڕیان پێ دەكرد فەردە برنج و تەنەكەیەك ڕۆن و ئیتر فاصولیاو رزقیان كری و هاتنەوە، ئێمە هەر لەوێ ماینەوە هەتا ڕەمەزانیشمان گرت لەوێ بووین، لە دەرەتوێ ئیسراحەتمان كرد، ئیتر ئەو خەڵكەی كەوا ڕۆشتن ئاوارەی (كرمان) ببون لەوێ زۆر نارەحەتیان بینیبوو لەوێ چ لە مەكتەبەكاندا مابونەوە وەكو سجن، خواردنیان بە واستە دەست دەكەوت رەزالەتیان زۆر بینیبوو، ئیتر ئێمە كە ڕەمەزانمان گرت ئینجا ڕۆشتین بۆ ئێران ئەوەنە درەنگ ڕۆشتین ئۆردوگامان بەرنەكەوت ئینجا بردمانیانە جوانڕۆ لە شوێنی (جاڕە گەنم) پەرێز كە دوریبویان خیمەیان یۆهەڵداین .
واتا ئێوە لە كیمیابارانی هەڵەبجە كەستان شەهید نەبوو ؟
نەخێر ماڵی خۆمان كەسمان شەهید نەبوو بەسەلامەتی دەرچوین.
چەند مانگ لە ئێران مانەوە ؟
١٦ /٣/١٩٨٨ رامان كرد مانگی پێنجی ١٩٩٠ هاتینەوە ، منداڵەكان لەگەڵ ئێمە نەهاتنەوە لەگەڵ ماڵی ڕەفیقێكی باوكیان هاتنەوە
منداڵەكان ساڵی چەند هاتنەوە ؟
ئەوان ٢٥/١٠/١٩٨٨ گەرابونەوە .
بەڵام ئەوكاتە عەفواتی عام نەبوو ؟
ئەوان بەو عەفواتە گەڕابونەوە كە ئێران لە ئۆردوگاكاندا وەرەقەی داكوتا وتیان ئەوە عەفواتی سری هەیە كێ دەڕواتەوە با ماشێنی بو بێنین بیباتەوە ئیتر نەك هەر منداڵەكانی من بەلكو خەڵكێكی زۆر بەم عەفواتە درۆینە گەڕابونەوە
كە هاتنەوە لە كوێ گیرابوون ؟
كە ئەوان هاتنەوە نەتەوە یەكگرتووەكان ( امم المتحدە) لە بەینا نەمابوو تا وەریان بگرێ لە ئێران بۆیە یەكسەر بەوسەیارەیەی كە هاتبون هەرسێ ماڵەكەیان چوبونە معەسكەرەكەی تەوێلە ، بۆ ڕۆژی دواتر كە سایەقەكە هاتەوە پارچەیەك مقەبای هێنا بۆ ئێمە منداڵەكان لە سەری نوسیبویان دایكە گیان باوكە گیان وا گەیشتینە تەوێڵە، بەهار گریابوو ئەفسەرەكە سەری ماچكرد بوو وتبووی بۆ كوێ دەڵێن ئێمە ئەتانبەین بۆ ئەوێ وتبوویان ئێمە دایك و باوكمان نەماوە بۆ خوێندن هاتوینەتەوە بۆماڵی باوام بۆ سلێمانی ، ئەوشەوە ژورێكیان دەدەنێ ئیسراحەت دەكەن و بەیانی زوو سوار سەیارەیان دەكەن و ئەیانهێنن بۆعەربەت لەوێ ڕەفیقێكی باوكیان بە ناوی ئەحمەد بەگ كە ئامۆزای دكتۆر فوئاد بابانە بە حاجی حەمە حسین، دەڵێ مەڕۆن هەزار دینار بیەن بەم سایەقە با لە سلێمانی بتانكات بە كۆڵانێكا تەڵاقم كەوتبێ ئەتانگرن ئیتر لەگەڵ حاجی ئەكەونە سوعبەت بەڵام حاجی حەمە حسین قەناعەت ناكات و ئەڵێ گرتنی چی؟ ئیتر دێن بۆ سلێمانی دەچنە فرقەی سلێمانی ئەوەی خوار حسیب صالح ، لەوێ ئاوات بێتاقەت ئەبێ بە ئەفسەرەكە ئەڵی با یەك تەلەفون بكەم بۆماڵی خاڵم تا بزانن هاتومەتەوە ئەفسەرەكە ڕێگەی پێ ئەدا تەلەفون ئەكات بۆماڵی خاڵۆی ئیتر ماڵی خاڵۆ عومەر و خاڵۆ عوسمانی بە دوو تەكسی بە ماڵ و منداڵەوە دێن بو فرقەی سلێمانی و دوای دەست لەملكردنی یەكتری ئەمان ئەگرین و ئەوان ئەگرین دوای ئەوە براكانم زۆر هەوڵ لەگەڵ ئەفسەرەكە دەكەن دەڵێن ئەو منداڵەمان بە پارە بدەنێ بەهەرچیەك بێ، كە مەبەستیان لانە بوە تەمەنی شەش ساڵان بوو ئەو منداڵە با بیبەین بەڵام ئەفسەرەكە رازی نابێ ئەلێ ئەشیانبەنە كەركوك، ئیفادەیەكیان لێ وەرئەگرن و ئەیانهێننەوە ، برا بچوكەكەم نارواتەوە بۆماڵەوە ئەچێ خواردنی حازریان لە بازار بۆ بهێنێ كە دێتەوە لەوێ نەمابوون ، ئەبرێنە تۆپزاوا سێ مانگ و بیست و پێنج شەو لە تۆپزاوا دەبن
كێ لە تۆپزاوا بینیبونی؟[1]
مالی سەلمای دایكی عیزەتی سەید محمود و دڵەی خوشكی و خوشكەزایەكیشی بە ناوی شیلان ، ئەوان كوڕیان لە عەسكەری كوژرا بوو بۆیە بە وەرەقەی شەهیدی قادسیە كاك عیزەت بەری دابوون كە زانیبوی لەوێ بەو هوێیە خەڵک بەرئەدەن ، كە دادە سەلمە بەربوو ئەودەیگێرایەوە كە ئەوان لەوێ چ خزمەتێك كراون لە كاتێكدا خەڵك لەوێ لە ڕەزالەتێكی زۆردا ژیابوو، ئەمان تاوانەكەیان ( تجاوز حدود ) بووە ، دەیگوت ئەوەی لەوێ بەو خەڵكە كراوە باس ناكرێ بەڵام خزمەتێكی ئەمان كراوە دامودەزگای سجنەكەش سەریان سورماوە! عەسكەرەكان گۆشتیان ئەبرژاند بۆ لانەو شیلانیان، شیلانیش لە تەمەنی لانەی ئێمەدا بوو، دەیگوت تایت و صابون خێرو بەرەكەت ئەوەنە موحتاجیمان نەبووە، ئیتر حەوت ڕۆژ پێشئەوەی دادە سەلمە بەربدەن ئاوات كاغەزێك ئەدات بە دادە سەلمە ئەلێ نەوەك ئێمە بەرنەبین دەینێرێ بۆ مەهدی (شوبرام)[2] ئەڵی مامە گیان بەوەرەقەی شەهید خەڵك بەرئەدەن بەشكم محاوەلەیەكمان بو بكەن بەڵام مامی هیچی پێ ناكری، ئاوات عەریزەیەكیش ئەدا بە حكومەت كە دادە سەلمەو ئەوان بەرئەبن ئەڵێ ئێمەش باوك و دایكمان نەماوەو تەلەبەین بۆ خویندن هاتوینەتەوە، لەوەدا ئەبێ كە معامەلەیان بۆبكەن بەریانبدەنو ئازادیان بكەن ئەحمەد بەگی تەرەپیازی هەیە لیرە ئیشیان هەرئەمن وجاسوسیو دزی بوو ئیتر نازانم خۆی ئەبێ یان كورەكەی ئەچن دەڵێن ئەم منداڵانە درۆ دەكەن دایك و باوكیان ماوەو لە ئێرانن، ئیتر زللەیەك لە ئاوات دەدەن و عەریزەكەی ئەدڕن، لە تۆپزاوە دەردەچن و ئەیانبەن بەرەو خوارتر، لەوێوە كورەكەم لەكاتی مەلا بانگدان تەلەفۆنێك ئەكات بۆ مالێ ( شێخ حەمە سعیدی شیخ كەمال ) خەسوەكەی هەلی ئەگرێ پیرەژنێك بوو، كوڕێكی شێخ كمالیش لەوی ئەبێ لێی دەپرسێ: نەنە ئەو تەلەفۆنە كێ بوو..؟ ئەلی ئاوات بوو، داوای مامەی دەكرد، وتومە حەمە سعید لە بەغدا كەوتوە نەخۆشە، مامەت وابە لایەوە، ئیتر كورەكە دابووی بەڕانی خۆیدا ووتبووی ئەی بۆ قسەت نەكرد دوو قسەم لەگەڵ بكردایە ..
ئەی نەیووتبوو لە كوێوە تەلەفۆن دەكەم ؟ داوای هیچی نەكردبوو؟ بۆ هاوكاری كردنیان ؟
هەرئەوەندەی وتبوومامەم بۆ بانگ بكەن .. ئیتر نازانم لە كوێوە قسەی كردبوو . !! ئەمان ٢٥/١٠/١٩٨٨ هاتنەوە، وتیان ئەچینەوە خویندنەكانمان تەواودەكەین.. ئێمەش دوای ئەوان مانگی ٥ی ساڵی ١٩٩٠ هاتینەوە، ئیتر هەرکەس قسەیەکی دەکرد، ئەو ووتی گوێم لە دەنگیان بووەو ئەم وتی: گوێم لە دەنگیان بووە.
كێ بوون ئەوانەی گوێیان لە دەنگیانبووە ؟
مەسەلەن ئەم برایەم گوێی لە دەنگیان بووەو ئێمەی نەناسیوە بەڵام بۆتۆی باسكردووەو تۆش بۆ ئێمەت باسكردووە.
دوای ئەوەی لە تۆپزاوا ڕۆشتن و ئاوات تەلەفۆنێكی تری كرد ئینجا سۆراخیان چی بوو ؟ نەبراونەتە نوگرە سەلمان ؟
نەخێر براونەتە عەرعەر، دەڵێن ئەفسەرێك گێڕاویەتەوە وتویەتی دوای ئەوەی عێراق لە كوەیتی دا سعودیە تەیارەی ناردووەو دوو تەیارە لەوخەڵكەی بردۆتە سعودیە
بەڵام ڕەنگە ئەم قسانە تەنها وتی وتی بێ چونكە من خۆم زانیاریم هەیەو زۆریش بە دوای ئەم دۆسیانەدا ئەچم ئەزانم كە تەنها شوێن لە عەرعەر كە خەڵكی تێدا كۆكرابێتەوە نوگرەسەلمان بووە .
بەڵێ ڕەنگە تەنها قسەی خەڵك و وتی وتی بێت
ئەوكەسانە كێ بوون كە گوێیان لە منداڵەكانت بووە ؟ لە كوێ گوێیان لێ بووە و چۆن گوێیان لێ بووە ؟
لە سلێمانی گوێیان لێبووە، بۆ نمونە تۆ گوێت لێ ی بووە و دراوسێكەت هەڵەبجەیی بووە بەیانی ڕۆشتوی پێت وتوە كە ئەمشەو گوێت لە كۆمەڵێ منداڵ بووە قسەیان كردووە یەكیان وتویەتی ناوم ئاواتە و كوڕی حاجی حەسەن شای هەڵەبجەییم و خۆم و خوشكەكانم بەناوی بەنازو بەهارو لانە و كۆمەڵێ خەڵكی زۆر لە سعودیەین و تكا ئەكەم لەوكەسانەی كە دەنگمان ئەبیستێ ڕایگەیەنێ بەكەس وكارمان ، ئەگەر كەس و كاریشمان ناناسێ بلاوی بكاتەوە
ئەم قسانەی لە چ ڕادیۆیەك كردووە ؟
لە ڕادیۆی سعود، وتویەتی هەرخۆمان نین خەڵكیكی زۆرەوخەممان نیە هەرخەمی دوری ئەوان نەبێ .
ئەوكەسانەی گوێیان لە دەنگیان بووە لە ژیاندا ماوون ؟
خزمێكی سەردار پاڵەنیایی لە هەڵەبجەی تازە گوێی لێ ببوو بەیانی چووە بۆلای ئاموژنی ئامۆژنی ژن و منداڵی كورێكی لەگەڵ ئەم منداڵانەی من بون ، وتویەتی ئامۆژن خەفەت مەخۆ انشالا سەردایش لەگەڵ ئەو خەڵكەیە ئەمشەو گوێم لە كورێك بوو قسەی كرد وتی ناوم ئاواتەو كوری حاجی حسین شای هەڵەبجەم و ئیتر بەو جۆرەی پێشتر بوم باسكردن ، ئامۆژنیشی ئەڵێ ئەی ڕوڵە نەتناسی كێ بوو ئەڵی وەلا هەڵەبجەیی بوو وتی خوشكە بچوكەكەم ناوی ئاوارەیە بەڵام كورێكی شەش حەوت ساڵی لەگەڵ ئەبێ ئەلێ ناو ئاواتەش والە كۆڵانەكەمان . دایكەكە بیری چویەوە منداڵەكە بۆی ڕاست ئەكاتەوە ، ئیتر لە هەڵبجەی تازەوە خێرا زاواكەی ئەنێرێ بۆ ماڵی ئێمە و حسێنیش خێرا لەگەڵی ڕوێشت بۆ هەڵەبجەی تازە بۆلای ژنەكە
ئەو ژنە ئیستا ماوە لە ژیاندا ؟
وەڵا نازانم ئەبێت حسین لەماڵی حەمە كەریم بپرسێ.
ئیتر سۆراخی ئاوات و منداڵەكانت هەر ئەمە بوو ؟ هەر ئەو ڕادیۆیە بوو ؟
بەڵێ بەڵام ئەمە زۆركەس گوێی لێ بووە
ئێمە دەتوانین ئەو كەسانە بدۆزینەوە كە گوێیان لە منداڵەكانت بووە تا چاوپێكەوتن لەگەڵ ئەوانیش بكەین ؟
وەلا نازانم دایكی سەردار مردووە بەڵام لام وایە ئەو ژنەی خزمیان كە گوێی لێ ببووە.
ئەو ژنە ماوە؟ یان نا ؟
نەموت نازانم .
من ئەمەوێ شتێكت بۆ رون بكەمەوە، بۆنمونە ئێمە جگەلەوەی لەم بەشەكاردەكەین رێكخراوێكیشمان هەیە و ئیشی زۆریشمان كردووە بەڵام هەموو ئیشێك پێویستی بە بەڵگەیە بۆیە من ئەگەر ئەم دۆسێیە بخەمە بەردەم رێكخراوێكی گەورەی وەك رێكخراوی چاودێری مافەكانی مرۆڤ كە سنوری بۆنیەو لەهەموو شوێنێك كاردەكات ئەگەر بەلگەی بەدەستەوە بێت بۆ ئەوگران نیە بچێتەوە بۆ سعودیە و بگەرێتەوە بۆئەرشیفی ئەو رادیۆیە بۆئەوساڵە بەڵام بۆ من و تۆ قورسە و خەونە بۆیە ئەگەر تۆ بەلگەیەكم نەدەیتێ من ناتوانم لەگەڵ ئەوان وەك خاوەن هەقێك قسە بكەم چونكە ئیش لە سەر بەڵگە دەكرێ ، ئێستا تۆ چی داوا لە حكومەت دەكەیت؟ لەڕێكخراوەكان ؟
ئەمساڵ عەریزەم داوە بە پەرلەمان و لەوێشەوە تەلەفونیان بۆ كردم و ئەندام پەرلەمانێك بە ناوی ( بەداخەوە نەكەیم بیرچووەوە ) وتی ئەوە عەریزەكەت گەیشتووە
نامەت داوە بە كێی تریش ؟
بە خانمی میتران ، بە مالكی كە هاتووە، چومەتە لای جلال تاڵەبانی لە قەڵاچواڵان لە ساڵی نەوەدەكاندا كە وتویانە ئەچێ بۆسعود، ئەوكاتە كە عەریزەكەم بۆ برد وتی لە ژێر زەویدا بێت ئەیانخەمەوە سەر زەوی، هەژدە ڕۆژ لەسعود بوو مەلیك فەهد خۆی پیشان نەدا .
با ئێمە پرسیارێكی واقعی بكەین كە هەق بوو خۆت بتكردایە ، هەندێ جار باس لە فرۆشتنی ئەو كچانە دەكرێ بە ولاتانی عەرەبی و ڕەنگە توشی جورێك تەعەداو شكانی كەرامەت بوبنەوە بۆیە نەیانەوێ بێنەوە ئەم ولاتە بەڵام ئاوات كە توانیبێتی لە رادیویەك قسە بكات لە سعودیە ئەی چۆن نەیتوانیوە تەلەفونێك بكات بۆئێرە
بەڵام ئەو كاتە وەك ئێستا تەلەفون نەبوو ئەوانەشی كە هەبوو هی حكومەت بوو.
بەڵام خەڵكێك هەبووە دە ساڵ لە بەڕێوبەرایەتی شەهیدان موچەی شەهیدانی وەرگرتوە دواتر خۆی لە لوبنانەوە هاتۆتەوە وتویەتی زۆرمەمنون ئەوە هەویەكەتان من ماوم .
دەی نوخشەبێت لەوانەی ئێمەش .
بەهیوام ئەوانەی ئێوەش ڕۆژێك بگەرێنەوە بەڵێ ئەوەی باسی دەكەم ئێستاش لە ئاڵتون كۆپری دەژی، ئەو كابرایە زۆر بە ئاسانی توانیویەتی پەیوەندی بە كەسوكاری و بە ئێمەشەوە بكات یەكەم هەنگاو لەو وڵاتە چوە بۆخاچی سور (صلیب احمر ) وتوویەتی ئەوە دۆسێكەم و من حاڵەتەكەم ئاوایە ئەوان لە كاتێكدا هێنایانەوە بۆ ئالتون كۆپری كە حكومەتی بەعس مابوو وەزع مەترسیدار بوو. تۆپێتوایە كە كاك ئاوات ئەوەندە بێ خەمبوبێ هەتا نەتوانێ بگەڕێ بەشوێن هەلێكی بەوجۆرە ؟
بەڵێ باوەر بكە ئاوات زۆر زیرەك بوو، نازانم بڵێم چی ، بەڵام شتێكت بۆ بگێرمەوە ، كەڕەتێكیان لە تەلەفیزۆن بینیم ئاوارەكانی عێراق كە لە سعودیە بوون خۆیان ناونوس دەكرد بۆ گەڕانەوە، مامۆستا ئامینەیەك هەیە بوكی عومەری خەزانە خەڵکی بەغدایە چوم بۆلای وتم ماموستا ئامینە ئەم تەحتیلە( مەبەستی پشوی هاوینە) كە ئەگەرێیتەوە بۆ نەجەف جا ماڵی باوكی ئامینە لە نەجەف بوون بەهۆی شەرەوە وتم بەڵكو هەواڵێكم بۆ بزانی لەرێی خزمێك یان ناسیاوێكتەوە وتی بەسەرچاو، دوایی كە هاتەوە سوێندی خوارد وتی چومەتە مالە خزمێك كە لە ١٩٩١ ەوە لە سعودیەن وتویانە چواردەورمان تەلبەند بوە لە خانودا بوین ژیانێكی باشمان هەبووە ئەوەی ئەقل تەسەوری نەكردووە بۆیان هێناوین پێویستیمان بەهیچ نەبووە بەڵام ( بارەگاكەی نەتەوە یەگرتوەكان) بەرامبەرمان بووە نەیانهێشتووە سەردانێكیان بكەین ئەمانە عەرەب بوون تەلەبەند كراون بویە ئەبێ كوردەكان شیشبەند كرابن خۆت ئەو ولاتانە ئەناسیت چۆن ئەهێلن بگەرێی بەشوێن مافی مرۆڤدا.
بەڵام رەنگە ئەو چیروكانەی بۆتۆ گێردراوەتەوە بەشێكی راست نەبن، رەنگە هەندێكیشی راست بن بۆیە پێویستە ئێمە ئیش لە سەر راستەكان بكەین بۆ نمونە ئەو كەسانە بدۆزینەوە كە ئەم قسانەیان بو تۆگیراوەتەوە تا سەرەداوێکمان دەست بكەوێت ؟
بەڵێ وایە، شتێكی تریشت بۆ بگێرمەوە ، جارێك چوم بۆ مافی مرۆڤ پێان وتم ئێمە نوسینگەمان لە سعودیە و ئێراندا نیە، بەڵام لە رێی كوەیتەوە (محاوەلەت بۆ دەكەین) هەوڵت بۆ دەدەین، ئیتر ماوەیەكی پێچو مالم هاتەوە ئێرە ساڵی ١٩٩١ مالی براكەم جوابیان نارد بە كەسێكدا وتیان وەرە داوای تۆ دەكەن ، كە چوم پێیان وتم ئێمە لە خەتی كوەیتەوە محاوەلەمان بۆ كردویت دەڵێن ئەمانە هەن ومەوجودن بویە مەوەستن لە گەران . [3]
کە واتە ئەمە رێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان بووە لەساڵی ١٩٩١ یان دەبێت حکومەتی عێراق بووبێت پێش راپەڕینی دووهەم ؟ ئەی خۆ وەزارەتی هاوكاری و مروڤایەتی حكومەتی هەرێم نەبوو کەوای پێی وتن ؟
باش نازانم كوێ بوو، بەڵام حكومەتی ئەوكات بوو، لەلای بینا شوشە رەشە[4]كە خۆهیشتا حكومەتی خومان نەبوو.
بەڵام زور باوەر بەو چیروكانەی حكومەتی بەعس مەكە چونكە من بەڵگەم لایە كە ئەلێ لە چاوەڕوانیدا بیانهێلنەوە جارێك پێیان بلێن ماون جارك بلێن مردون ئەمە نامەی مەكتەبی سەرۆكە بۆئەمن وموخابەرات ئەلێ ئەوانەی لە پرۆسەی ئەنفالدا ون بون كەسوكاریان دڵنیا مەكەنەوە لەمان و مردنیان . تۆ چیترت پێیە هاوكاریمان بكەیت ؟ داواكاریت چیە ؟
داواكارم جاری با ئەم دوو ژنو پیاوە بدۆزمەوە، ئەوكاتە تەلەفۆنت بۆ دەكەمەوە .
بەس ئاوات قسەی كردووە لەو بەرنامەیەی رادیوی سعودیە ؟
نا وەڵا كچەكانیش قسەیان كردووە .
ئەم وێنانەی ئێستا بەدەستی تۆیە هی منداڵەكانتە؟ ئەم وێنانە ساڵی چەند گیراون ؟
ئەم وێنانە كە ئاواتو ئەوان كچەكان لە ئێران هاتبوونەوە كامێرایەكو هەندێك كەلوپەلی تریان پێبووە، جانتایەكو زنجێرێكی ملو ئەمانەیان دابوویەوە دەستی پوریان وتبوویان ئەوانەمان بدەنەوە دەستی ماڵەوە .
واتا ئەمانەتان بەدەست گەیشتەوە ؟
بەڵێ ئەی چۆن بەدەستمان گەیشتنەوە .. ئەم وێنانەش لەو كامێرایەدا بوون .
ئەی ئێستا ئەو كامێرایەتان ماوە ؟
بەڵێ ماومانە ..
ئەی بەنیازن چی لێبكەن ؟
وەڵا چی لێبكەین ئەوەتا هەرلە ماڵەوەیە ..
ئەی بۆچی لە شوێنێك مۆزەخانەیەك بۆنمونە لە مۆنۆمێنتی هەڵەبجە دای نانێن .. خۆ ئێمە هەموومان ڕۆژێك دێت دەرۆینو ئەم دنیایە بەجێدەهێڵین ئەوبەڵگانە دەمێننەوە، ئەگەر لەمۆنۆمێنتی هەڵەبجە بن باشتر نیە ؟ یان هەر شوێنێكی تر..؟
(بەدڵی پر لەگریانەوە ) بەرێوەڵا باشترە ..
وا باشترنیە كە ئەو كامێرایە لە مۆنۆمینتێك یان مۆزەخانەیەك بێتو خەڵكی بزانن كە ئەم كامیرایە هی ئاواتی حسێن شایەو خۆی ئەنفالكراوە ..؟
(حسێنو سەبریە هەردوو كیان پێكەوەو بە یەك نەغمە ) بەڵی باشترە سەبریە بەدڵی پر لەگریانەوە ووتی : لە ساڵیادی هەڵەبجە رەسامەكان وێنەی شەهیدەكانیان دروستكرد بوو، لەوێ چووم سەیرم كرد .
ئێمە ئامادەین ئەو كامێرایە لای خۆمان دابنێین هەركاتێك ویستت دەتوانی وەری بگریتەوە یان داوای بكەیتەوە. هەر چركەساتێك تۆ بتەوێت ئێمە دەتوانین بۆت بگەرێیننەوە .
نانا ئێمە پێویستمان نیە هەرلەماڵەوە دامانناوە. دەتان دەمێ بەسەرچاوو.
كارەكەی ئێمە ئەوەیە كە بەدوای بەڵگەو دۆكۆمینتەكاندا دەگەرێین ” كەلوپەلی بەجێماوی قوربانیەكان ، وینەو چیرۆكەكانیان” بۆنمونە ئەو وێنانەی منداڵەكانی تۆ كە ئێستا بێسەروشوێنكراون،بالای خۆشت هەبێ لەلای ئێمەش، بەڕاستی دەمانەوێ مێژووی خۆمان بنوسینەوە.
سەبریە قسەكەی لەدەم وەرگرتمەوە ووتی: بەخوا كە لە ئێران گەرانەوە لۆرییەك بەس ماڵیان پێبوو، ئەوان ووتیان ئەرۆینەوە ئەچین خویندنەكانمان تەواو دەكەین كەچی ئاوایان لێ بەسەرهات . ئینجا كاك حسێن هەڵیداوەو قسەكەی سەبریەی پشتراستكردەوەو ووتی : بەخوا بەخوا (١٠٠٠٠) دە هەزاردیناری سویسریم بۆ ژماردنو دامە دەستیان.. (١٠) شەدە هەزاردیناری ..دەوڵەمەند بووم باكم بە پارە نەبوو.. هەمووی رۆیی .
دوا قسەت چییە ؟ ئەگەر تۆبتەوێت بۆمان بكەیت ؟
ئەگەر شتێكتان دەربارەی ئەم چیرۆكەی بلاوكردەوە لە رادیۆ و لە تەلەفزیون یان لە ڕۆژنامە، ئەو قسەیەم بۆ بڵاو بكەنەوە ئەگەر ئەوكچانەم مابوون، بەهەمووشیوەیەك قبوڵمن ئەگەر یەكی (١٠ ) منداڵیشیان هەبێ، هەربێنەوە چاوێكمان پێیان بكەوێت، ئەو خەڵكەشم قبولە كە ئێستا كچەكانی منیان لەماڵدایە تكایە ئەوەشم بۆ بنوسن.
ئەوكچانە شەریفترین كچی كوردن ئێمەش دەیانخەینە سەرچاومان .
ئارەزوی ئەوە دەكەیت ئەم دیدارە لە شوێنێكدا بڵاو بكرێتەوە یان هەر وەك كارێك دۆكۆمینتاریو وەك بەڵگەیە هەڵیبگرین بۆ مێژوو..؟
ئائا بەڵی حەزدەكەم بە عالەمدا بڵاو ببێتەوە . من گرفتەكەم ئەوەیە خویندەوەارنیم دەنا هەژارنیمو خۆم بە وتو وریا دەزانم، بەڵام چیبكەم نەخویندەواری وەكو كوێر وایە .
ئەگەر تۆ قسەت نەماوە پرسیار لە کاک حوسێن شا دەکەین ؟
فەرموون
دواتر حوسێن شا هاوسەری سەبریەئەحمەد هاتە پێشەوەو خۆی پێنەگیرا كە قسە نەكات هەرچەندە لەپێشەوە داوامان لێكرد كە پێكەوە دیمانەكە سازبدەن بەڵام ئەو قایل نەوو.
بێئەوەی داوای خۆناساندنی لێبکەم ووتی:
من (حسێن محمد ئەمین حسێن) پێم دەڵێن حسەشا. چوارم ئەنفالکراوە كوڕێك و سێ كچ (ئاوات لە كولیەی توب بوو. کۆلێژی پزیشکی، بەناز تقدیمی كردوە بۆ قانوون . مامەڵەی پێشکەشی زانکۆ کردبوو بۆئەوەی لە یاسا بخوێنێت، بەهار لە ئامادەیی قۆناغی چوارومی زانستی بوو، لانە لەپۆلی یەكەمی سەرەتای بوو .
کاک حوسێن ساڵی چەند لەگەڵ سەبریەخانمدا هاوسەرگیریتان كردووە ؟
ساڵی ( ١٩٦٣) هاوسەرگیریمان كردووە .
بەڵام سەبریە خان ووتی ١٩٦٥ !!
كورە تۆ لەمن بپرسە ، ئەو چوزانێ ئاوات كوڕە گەورەكەم ساڵی ١٩٦٥ لە دایكبووە .
ئێوە هێشتا بەوئاواتەوە دەژین كە كوڕو كچەكانتان بگەرینەوە ؟
بەڵێ هەتا دەمرین چاوەڕوانیانین .
ئێوە هەموو هیواتان هەر ئەو دیدارەی رادیوی سعودییە ؟
بەڵی هەرئەوەیە .
چ قسەیەکت هەیە بیکەیت بۆ ئەوەی بگەینە ئەنجامێک وبە هیوای خۆتان بگەن ؟
تەنها هیوامان خودایە، دەرگا نەماوە لێی نەدەین .
ببورن کە برینمان کولاندنەوە بەڵام پێویست بوو .
زۆر زۆر بەخێربێن زۆرمان پێخۆش بوو .
زۆر سوپاس تۆش قایلیت دیدارەکەتان بڵاو بکرێتەوە ؟
بەڵێ با هەموو دنیا بزانێت .
[1] لە٢٥ ی نیسانی ٢٠١٤ لە دیدارێکدا لەگەڵ مامۆستا عومەر محەمەد سوبحان باسی ئەوە دەکات کە ئێمەیان لە نوگرەسەلمانەوە هێنایەوە بۆ تۆپزاوا بەرێکەوت کورەکەی حشین شام بینی . بڕوانە دیمانەکەی عومەر محەمەد سوبحان .
[2] شوبرا مەبەستی برای مێردەکەیەتی .
[3] بەپێی قسەکانی سەبرییە ئەحمەدبێت هەردەبێت رکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بووبێت دەنا لە ساڵی ١٩٩١ هێشتا کوردستان ناجێگیرو یەکەمین کابینەی حکومەتیش دروست نەببوو، بەلام من نەمویست هیچ بەشێک لەقسەکانی فەرامۆش بکەم .
[4] مەبەستی لە باڵەخانەی ژوری بازرگانی سلێمانیە، ماوەیەکیش وەزارەتی مرۆڤایەتی وهاوکاری و ماوەیەکیش رێکخراوی مافی مرۆڤ لەوێ بوو . پێناچیت حکومەتی عێراقیش لەسەروەختی سەدام حوسێندا گوێی بەوەها سکاڵایەک دابێت . لێرەدا تێکەڵێیەک هەیە لەبەروارو ناسینەوەی دامەزراوەکاندا . ئەمەش بۆ دایکێک ٢٥ ساڵ لە چاوەروانی منداڵەکانیدا چاوەروانکراوە .
