ئەنفاڵ، لە رەشەوە بۆ سپی! عەلی مەولود
ئەنفاڵ، لە رەشەوە بۆ سپی!
عەلی مەولود
شاڵاوەکانی ئەنفال، کە لە هەشت قۆناغدا بەفراوانی جێبەجێکرا، 23/2/1988 لە دۆڵی جافایەتی دەستی پێکردو 6/9/1988 لە بادینان کۆتایی هات، ڕژێمی بەعس بۆ ڕێگریکردن لە هەر جۆرە دەربازبوونێک، هەموو توانای سەربازیی خۆی و تەنانەت چەکی کیمیایی و قەدەغەکراویشی بەکارهێنا.ئاکامی ئەم پەلامارە بەربەریە تەنها سەربازی نەبوو، بەڵکو رەشبگیرو زیندانیکردنی بەکۆمەڵ، پاکتاوکردن، کۆمەڵکوژی، زیندەبەچاڵکردنی بەکۆمەڵ، بێسەروشوێنکردن، خاپوورکردنی گوندەکان و قەدەغەکردنی هەرجۆرە ژیانێک لەو ناوچانەی لێکەوتەوەو ڕەهەندی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، هزری، کەلتووری و تەنانەت ژینگەیی هەبوو. تێکشاندنی بەرەنگاری، گۆڕینی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پێشمەرگە بە گۆڕەپانی جەنگ و چۆڵکردن و کۆتاییهێنان بە ئاوەدانی تیایانداو کردنی بە ناوچەی حەرامکراو، پچڕانی پەیوەندی نێوان هێزی پێشمەرگە و خەڵک، رەهەندی سەربازی ئەنفال بوو، لەم رێگەیەوە بەعس ویستی کێشەی کورد بە سەرکوت و لەخوێن هەڵکێشان چارەسەر بکات و بە زۆری چەک یەکپارچەیی عێراق و بڕیارو دەسەڵاتی ناوەندی رابگرێت.ڕەهەندی سیاسی بریتی بوو لە حەرامکردنی هەر جۆرە داواکارییەکی نەتەوەیی و بیدەنگکردنی کورد وەک “هاووڵاتی پلە دوو”، بەناوندیکردن و بەعەرەبیکردنی زیاتری دەسەڵات و سەپاندنی چاودێری توندی دامودەزگا ئەمنی و هەواڵگری و سەربازیەکان. بەتایبەتی بەسەر دانیشتوانی ئۆردوگا زۆرەملێکاندا کە رەگیان لە گوندەکان بوو. لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە سیستەمی ژیانی (گوندنشینی) هەڵوەشاند، زۆرێک لە خێزانەکانی لەبەریەک ترازاند، ژمارەیەکی بەرین لە گەنجان و لاوان و منداڵانی نەوەی داهاتووی لەناو بردو هاوسەنگی نێوان جیلەکان و هەروەها هاوسەنگی نێوان ژنان و پیاوانی گۆڕی. بەهۆی کۆچی بەکۆمەڵی دانیشتوانی گوندەکان بۆ شارەکان، ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی گەورە روویدا.بەشێکی گرنگ لە ژێرخانی ئابووری کوردستانی لەناوبرد، کشتوکاڵی پەکخست، کانی و کارێزەکان کوێرکرانەوە، کێڵگەو رەزو باخ و دارستانەکان سووتێنران، ملیۆنان سەر ئاژەڵ لەناوبران و بێکاری و هەژاری درووستبوو، خەڵکی گوندەکان لە بەرهەمهێنەرەوە بوونە بەکاربەر لە ئۆردوگاکان، چەکداری بوو بە سەرچاوەیەک بۆ نان و بژێوی و رێگایەک بۆ شکاندنی ئیرادە، ئابووری کوردستان کرا بە پاشکۆی بەغدا.سیاسەتی (خاکی سووتاو) برینێکی قووڵی کردە ژینگەو سروشتی کوردستان، ژینگەی مرۆڤەکان لەناو سرووشتەوە گواسترایەوە بۆ ناو ئۆردوگاکان کە لە زیندانێکی گەورە دەچوون، ژینگەی ئاژەڵ و پەلەوەرو گیانلەبەرانی کێویش شێوا، خاک و ئاو ژەهراوی بوون و بەگشتی سیستەمی ژینگەیی و هاوسەنگی ژینگەیی تێکچوو.ترسناکترین ڕەهەندی ئەنفال هزری و ئایدۆلۆژی بوو کە شۆڤێنیزمی بەعسی – عەرەبی تێکەڵ بە ئایین کرا، بەناوی ئاینەوە کۆمەڵکوژی میللەتێک رەوایەتی پێدرا، کافر کرا و بەپێی سورەتی”ئەنفال” سەروماڵی حەڵاڵکرا، ئەوە هێرشێکی هزری قووڵ بوو بۆ سەر ناوەوەی مرۆڤی کورد هەم وەکو نەتەوەو هەم وەکو تاک، بەرامبەر ئەو ئاین و خودایەی “گرێدرابوو پێوەی “هەستی تاوانباری” درووستکرد، کوردی خستە بەردەم خۆسەلماندن وەک موسوڵمان لەسەر حیسابی ناسنامەی ئینسانی و نەتەوەیی. بەکارهێنانی ناوی سوورەتێکی قورئان بۆ سیاسەتی قڕکردنی کورد، هەوڵێکی گەورەی بەسیاسیکردنی ئاین بوو، کە هەردوو گوتاری “ناپاکی نیشتمانی” و “هەڵگەڕانەوەی ئاینی” تێکهەڵکێش کرد، بۆ مرۆڤی کوردی باوەڕدار، پارادۆکس و شۆکی دەروونی دروست کردو بۆ پووچەڵکردنەوەی تۆمەتی کافر بوون، ناچاریکرد پەنای زیاتر بۆ ئاین ببات، وەکچۆن لەدوای ئەنفال چەکداری کورد بۆ ئەو رژێمەی جینۆسایدی کردبوو، زیادیکرد.کاریگەریەکانی ئەنفال تەنها بە “ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و تێفکرین و بیرکردنەوەی” کۆمەڵگەی کوردی نەوەستا، بەڵکو هاوکات سەرنجی دەوڵەتە ئیسلامگەراکانی راکێشا بۆ کارکردن لەسەر کوردستان و جێخستن و زاڵکردنی ئاینێکی سیاسی بەسەر خەڵکەکەیدا، کە دەستپێکی قۆناغێکی نوێ بوو لە گۆڕینی هاوکێشەکان و بەهاکان.ئەنفال، هێرشێکی بەربەری بوو دژی خودی ژیان، حەرامکردن و رەتکردنەوەی هەموو شتێک لەدەرەوەی خۆی و سوتاندنی تەڕووشك پێکەوە، حەڵالکردن و تاڵانکردنی هەموو شتێک و تێکدانی هەموو کارێک، کە دواتر بوو بە نەریتێکی سیاسی و لە ژیان و رەفتاری جاش و بەکرێگیراوانی کوردی ناو بەعس رەنگیدایەوە و لەشەڕی ناوخۆو سیاسەتەکانی دەسەڵاتی کوردی و هەوڵی هەژموونگەرایی ئیسلامی سیاسیدا درێژەی کێشا. پێش ئەنفال بزووتنەوەی سیاسی کورد زیاتر نەتەوەیی بوو، شکستی سیاسی و رێکخراوەیی و سەربازی ئەم بزووتنەوەیە کە نەیتوانی ڕێگری لە ئەنفال و کیمیاباران بکات و رێگایەک بۆ رزگاربوون نیشان بدات، جۆرێک بێئومێدی بەرهەمهێناو مرۆڤی کورد لەژێر هێرشێکی بێبەزەییانەدا، هەستیکرد شوناسی نەتەوەیی نایپارێزێت، بۆیە هێزێکی سەروو-سروشتی بووە سەرچاوەی ئومێدی، ئەمە لەچەندین لاوە کاری ئامانجدارانەی لەسەر کرا تاکو ببێتە بزووتنەوەیەکی سیاسی جێگرەوە.وێرانکارییە هەمەلایەنەکانی ئەنفال و چاندنی تۆی ترس لەناو دڵی مرۆڤی کوردا وەک تاوانباری ئاینی و نەتەوەیی، وە دواتر شکستی مۆدێلی حوکمرانی کوردی، زەمینەی زێڕینیان بۆ گەشەی ئیسلامیەکان ڕەخساند. ئۆردوگاکان و گوندە وێران و زامدارەکان، کە لەلایەن دەسەڵاتی کوردیەوە پشتگوێ خرابوون، بوونە مەیدانی چالاکی پرۆژەی پشتیوانیکراوی ئیسلامی سیاسی، هاوکارییە داراییەکانی وڵاتانی کەنداو، لەپەنای هەژاری و بێکاری خەڵکدا، بوو بە بەشێک لە پێویستی بژێوی رۆژانە (واوەتر لە بیروباوەڕ). ئەمەش کاری سەلەفی و ئیخوانی ئاسانتر کرد.دوای راپەڕینی ١٩٩١، خەڵک بەگشتی و کەسوکاری ئەنفالکراوان و گوندنشینەکان بەتایبەتی، چاوەڕێی ئاوەدانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و قەرەبووی مادی و مەعنەوی بوون، بەڵام شەڕی ناوخۆ و قووڵبوونەوەی جیاوازی چینایەتی و قۆرخکردنی سیاسی و ئابووری لەلایەن حیزب و بنەماڵە دەستڕۆیشتووەکانی و هەستکردن بە “ستەمی خۆیی” شوناسی نەتەوەیی کاڵکردەوە، بەهۆی نەبوونی ئەڵتەرناتیڤی ترەوە، ئیسلامی سیاسی ئەمەی قۆستەوە بۆ بەهێزبوونی شوناسی ئاینی.لەدوای راپەڕین هەوڵنەدرا کاریگەرییە خراپەکانی ئەنفال راست بکرێنەوە، شەڕی هزری لەگەڵ کەلتوری ئەنفال نەکرا، دەسەڵاتی کوردی لەبەر گەندەڵی دارایی و ئیداری و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆی، پەروەردەی کۆمەڵگای بۆ لایەنە ئیسلامییەکان جێهێشت، ناوەندە ئاینیەکان، لەڕووی کۆمەڵایەتیەوە جۆرێک جێگای پەرلەمان و دامەزراوە فەرمیەکانی گرتەوە، ئیسلامی سیاسی لەڕێگای پۆپۆلیزمێکی ئایینیەوە چووە ناو ژیانی خەڵک، وڵاتانی ئیسلامی لەڕێگای درووستکردنی مزگەوت و دەزگای خێرخوازی و بێوەژنانەو هەتیوانەو … کاری خۆیان کرد.کورد لە دیدی ئیسلامگەراکانەوە وەک تاوانبار و کوردستان وەک “سەرزەمینێکی خاوێن نەکراوە” دەبینرێت. هەوڵدەدەن سیاسەت و بیرکردنەوەو کەلتوری خۆیانی بۆ بگوازنەوەو کورد لە شێوەژیانی خۆی دابڕن، دەخوازن پرسی کورد بگۆڕن بۆ کێشەیەکی ئایینی و لە جیاتی داواکردنی ژیانی ئازاد و سەربەخۆ، بە حوکمی خەلافەت و دەسەڵاتی “نەتەوەیی-ئاینی” دەوڵەتە ناوەندیەکان رازی بن و ئینتیمایان بۆ “ئۆمەی ئیسلامی” لەسەروو هەموو شتێکەوە بێت.گرنگترین ئەو هەوڵ و ڕێگایانەی ئیسلامی سیاسی پێشخست:• کۆماری ئیسلامی لەدرێژەی پانئیسلامیزمی خۆی و لەڕێگەی هەناردەکردنی ئەزموونی ئێران، هەوڵیدا ئیسلامی سیاسی لە کوردستانی باشوور پەرەپێبدات، ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی سنوورەکانەوە کاریگەری دروست کرد. چەک و پارەو مەشق و ڕاهێنانی سەربازیی پێشکەشکرد.• سوود بینین لە هەژاری و بێکاری و ستەمدیدەیی بۆ راکێشانی خەڵک، شەڕی دەروونی لەگەڵ هەستی گشتی، گوایە ڕژێمی بەعس و دەسەڵاتی کوردی “عەلمانی” بوون و ئەگەر کورد لە ژێر سایەی ئیسلامدا بوایە، ئەو کارەساتانەی بەسەر نەدەهات. ئەوان نەک ساڕێژکردنی زامی خەڵک، بەڵکو برینەکانی کارەساتی ئەنفال و کیمیاباران و بێدادی حکومەتی هەرێمیان بەکارهێنا بۆ نیشاندانی رەوایی خۆیان. لەڕێگەی خوێندنگە ئاینیەکانەوە نەوەیەکی نوێ بە بیروباوەڕی ئیسلامی سیاسی پەروەردە کران و مرۆڤی کورد لە ئایندارێکی سادەوەخرایە ژێر کاریگەری بانگەوازی توندڕەوانەی رێکخراو.• سعودیە و وڵاتانی کەنداو لە ڕێگەی “سەلەفییەت” و هاوکاری داراییەوە دزەیان کردە ناو کۆمەڵگەی کوردی. بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئێران، هەوڵیاندا ئیسلامێکی سوننەی توندڕەو گەشە پێبدەن بۆ دوورخستنەوەی کورد هەم لە خواستەکانی خۆی و هەم لە فراوانخوازی ئێرانی.• هەوڵەکانی ڕێکخراوی (ڕابیتەی جیهانی ئیسلامی) کە پارەیەکی زۆریان لە کوردستان خەرجکرد بۆ دروستکردنی مزگەوت و ئیغاسە (اغاثة) و … بوونە ناوەندێک بۆ بڵاوکردنەوەی بیروباوەڕی ئیسلامی. وەرگێڕان و چاپ و بڵاوکردنەوەی دەیانهەزار کتێب و نامیلکەی ئایینی بە زمانی کوردی و دابەشکردنیان بە خۆڕایی بەسەر خەڵکیدا، کە جۆرێک بوو لە غەزووی فکری.بەگشتی هەوڵەکانی ئیسلامی سیاسی بۆ گۆڕینی ناسنامەو کەلتوور و دابونەریت و سیمای کۆمەڵگەی کوردی و حەرامکردن یان کەمبایەخکردنی بۆنە نەتەوەییەکان و درووستکردنی کەسایەتییەک کە شەرم لە مێژووی خۆی و جلی خۆی بکات و زمانەکەی بە پلە دوو دابنێت و لەجێگەی زمان و جلی تر رەواج پێبدات، جۆرێک لە “ئەنفالی سپی”ە، بەعس بە ئاگر و ئاسن ئەمان بە “فەتوا”، بەعس مرۆڤی کوردی دەکوشت، ئەمان “کەسایەتی کوردی” بەعس “هەڵەبجە و ئەنفال”ی درووستکرد ئەمان بۆ ڕامکردنی نەتەوەیەک کە لە لێواری مەرگ گەڕاوەتەوە سوودیان لێبینی، بەعس دەیویست ناوەندی بڕیار و ئینتیمای کورد “بەغدا” بێت. ئەمان “تاران” ، “ڕیاز” ، “ئەنقەرە”. کە ئامانجی هەردووکیان بێبەشکردنی کوردە لە ناوەندی بڕیاری خۆی.ئیسلامی سیاسی کۆمەڵگەی کوردی لە ناوەوە دابەشکردووە بەسەر “باوەڕدارو بێباوەڕ” “شوێنکەوتەی سەلەف و شوێنکەوتەی عەلمانی” ئەم دابەشکارییە ناوەکییە یەکدەگرێتەوە لەگەڵ ئامانجی ئەو دەوڵەتانەی نایانەوێت کورد وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ بژی و کارەساتەکانمان وەک “سزا” و ناسنامەمان وەک “تاوان” نیشان دەدەن.هەڵبەت دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی بواری زۆریان بۆ ئیسلامیەکان کردەوە بۆ ئەوەی: یەکەم وڵاتانی ئیسلامی رازی بکەن، دووەم بۆ ئەوەی کۆمۆنیستەکان و خەڵکیش بە ئیسلامیەکانەوە سەرقاڵ بکەن و خۆیان خەریکی کاری خۆیان بن، پارتی و یەکێتی بۆ مانەوە، پێویستیان بە ڕەزامەندیی تاران، ئەنقەرە و ڕیاز هەیە. کردنەوەی ڕێگە بۆ ڕێکخراوە “خێرخوازییەکان” و حیزبە ئیسلامییەکان، جۆرێک بوو لە پەیام بۆ ئەو وڵاتانە کە دژایەتی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و ئایدیۆلۆژییەکانی ئەوان ناکەن.دەسەڵاتی کوردی لە دوای ڕاپەڕین، زۆر جار ئیسلامییەکانی بەکارهێناوە بۆ لێدان لە پێشکەوتنخوازی و ئازادیخوازی و چەپ و عەلمانییەکان. ئیسلامییەکان بە گوتاری “ئەمە دژی ئایینە” ڕووبەڕووی هەموو کارو جوڵانەوەیەکی یەکسانیخوازانەو ژیانخوازانە دەبنەوە. بەمەش دەسەڵات خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ دەپارێزێت و خەڵکیش بەم شەڕە لاوەکییانەوە سەرقاڵ دەکات.ستراتیژی سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە لەلایەن پارتی و یەکێتی، هەمووانی خەریکی شەڕی یەکترو ململانێی لاوەکی کردووە، تاکو لە سەرووی ئەوانەوە خۆی وەک “تاکە هۆکاری سەقامگیری” بمێنێتەوەو چاودێری لەسەر: دۆسیەکانی گەندەڵی، قۆرخکاری سیاسی و ئابووری، نەبوونی سیستەمێکی سیاسی مۆدێرن، نەبوونی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و … تاد، کەمبێتەوە.
